Cykl "Ciekawość świata" odbywa się w Kcyni od października 2013 roku. Jest finansowany z budżetu Gminy Kcynia

W obecności licznie zgromadzonych miłośników historii lokalnej, spragnionych informacji o Kcyni pan Krzysztof Klapka, kierownik Działu Popularyzacji Zasobu Archiwalnego w Archiwum Państwowym w Bydgoszczy opowiedział o tym, jakie kcyńskie archiwalia znajdują się w zasobach AP. 
Przybliżył także historię i działalność Archiwum Państwowego.  To był mocny akcent na początek kolejnego, tym razem 14. sezonu kcyńskiego cyklu. 
Specjalnie przygotowanej prezentacji towarzyszyła niespodzianka - wystawa planszowa, prezentująca dokumenty, mapy, ciekawostki z zasobów bydgoskiego oddziału Archiwum Państwowego dotyczące Kcyni. Na 7 planszach prezentowane są różnego typu archiwalia znajdujące się na co dzień  w magazynach, na półkach i w szufladach. Gdyby nie ta propozycja naszego gościa, nie mielibyśmy najprawdopodobniej okazji ich podziwiać. Na uwagę zasługuje chociażby przepiękny graficznie dokument wytworzony przez cech siodlarzy w Kcyni czy akt potwierdzający dotychczasowe przywileje dla Kcyni, wydany przez króla Augusta III. Na planszach zobaczymy także akt urodzenia najsławniejszego Kcynianina prof. Jana Czochralskiego czy mapę sieci wodociągowej Kcyni z 1937 roku. 
Wystawa będzie prezentowana także podczas II części Warsztatów z pamięci, które odbędą się w Kcyni w dniach 2-3 października br. Można ją także zobaczyć indywidualnie - konieczne jest zgłoszenie takiej chęci do pok. 205 lub pod nr tel. 52 589 37 20 w. 115.

W trakcie wykładu pan Krzysztof Klapka w sposób niezwykle obrazowy opowiedział nam o zasobie bydgoskiego archiwum, wplatając w swoją prezentację liczne ciekawostki dotyczące czy to okoliczności odnalezienia artefaktów, czy też innych elementów. Okazało się, że wciąż są fakty z historii Kcyni, które mogą nas zaskoczyć

ZAPOWIEDŹ 

Ciekawość świata - co to znaczy? Czy świat pokazuje nam swoją ciekawą stronę wtedy, gdy wyjdziemy z domu i zaczniemy zwiedzać okolicę „na nogach” – coraz dalej i dalej….
Ciekawość świata to także wiedza o swojej historii, tej sprzed kilku dni i kilkuset lat. Na pierwszym po wakacyjnej przerwie spotkaniu naszym gościem będzie Krzysztof Klapka, kierownik Działu Popularyzacji Zasobu Archiwalnego w Archiwum Państwowym w Bydgoszczy. Zapraszamy w poniedziałek, 21 września br. o g. 17.30. Spotkanie pod hasłem: Kcynia i okolice – historia zapisana w dokumentach w zasobie Archiwum Państwowego w Bydgoszczy odbędzie się w sali nr 1 Urzędu Miejskiego w Kcyni, ul. Rynek 23. Wstęp wolny.

Archiwum Państwowe w Bydgoszczy jest instytucją, w której gromadzone, przechowywane, zabezpieczane i udostępniane są świadectwa przeszłości, w tym najważniejsze źródła do historii państwa polskiego. To oryginalne dokumenty, fotografie, mapy, nagrania dźwiękowe i inne materiały wytworzone jeszcze w kancelariach królewskich i w następnych stuleciach
przez władze i urzędy, instytucje wymiaru sprawiedliwości, oświatowe, wyznaniowe, przemysłowe, osoby prywatne – wszystko to do czasów nam współczesnych.
W Archiwum Państwowym w Bydgoszczy bez trudu znajdziemy wiele ważnych dokumentów dotyczących historii Kcyni. Ich treść interesuje zapewne lokalnych badaczy dziejów miasta i ludzi w minionych wiekach, może być też frapująca dla mieszkańców nie mających na co dzień styczności ze „starymi papierami”. Czyż nie fajnie byłoby zobaczyć królewski dokument dotyczący swojego miasta. Albo sprawdzić, kto mieszkał kiedyś w moim domu… W tym Archiwum naprawdę są ciekawe rzeczy!

Spotkania z cyklu „Ciekawość świata” odbywają się w Kcyni od 2013 roku. Są finansowane z budżetu gminy Kcynia.

Zapraszamy! Nie zabraknie niespodzianek w trakcie spotkania!

Materiał: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni

Zwiedzanie Kcyni rozpoczęliśmy od wątku "na rozgrzewkę". Przedstawiłam genezę określenia "sezon ogórkowy". To naturalny w roku czas, gdy z powodu zmniejszenia aktywności politycznej media nie mają o czym pisać, i zamiast relacjonować ważne wydarzenia podają ceny owoców i warzyw. Stąd określenie "sezon ogórkowy".

Przywołałam także niezmienną naturę mediów (zarówno krajowych, jak i - co znakomicie przedstawiła dr Monika Opioła-Cegiełka w swoim referacie¹ - lokalnych). Media w sezonie ogórkowym karmią się niesamowitymi opowieściami - nie tylko historią potwora z Loch Ness, nie tylko opowieściami o kręgach w zbożu, ale też historiami lokalnymi. I o takich była mowa w trakcie spaceru.

Trasa wiodła od Rynku przez Zakład Poprawczy, miejsce po kościele ewangelickim przez ulicę Dworcową do Ronda im. Tadeusza Pietrykowskiego. Przy dawnym Magistracie (przy ul. Nowej 1) omówiliśmy niesamowite wypadki, jakie sprawiły, że Kcynia trafiła na pierwsze strony gazet - a stało się tak z powodu samobójstwa burmistrza Kcyni Eugeniusza Pereświet-Sołtana w listopadzie 1935 roku. Burmistrz odebrał sobie życie w poznańskim hotelu. Rozmawialiśmy też o języku politycznych sporów i o tym, jak (niestety) zbrutalizował się od tego z lat 30. XX w. W temacie "Sensacja goni sensację" newsów o charakterze lokalnym nie brakuje. Sporo jest relacji z mrożących krew w żyłach wypadków drogowych, zdarzeń w gospodarstwach rolnych, a także "niesamowitych zajść na ślubie". Jak zawsze materiały, które przedstawiałam na spacerze zamieszczam także w galerii pod artykułem.

Ponieważ ten dzień obfitował w niesamowite zjawiska na niebie -  najpierw zaćmienie słońca, a następnie rój Perseidów - na ostatnią część spaceru "wylądowaliśmy" na kcyńskich Górkach. To tutaj podsumowaliśmy dotychczasowe spacery, wspólnie sprawdzając swoją wiedzę z zakresu historii lokalnej. 

Tekst: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni

zdjęcia: powierzone 

1. Referat "Niefortunny nieboszczyk na urlopie" wygłoszony w trakcie II Konferencji Regionalistów "Wielka mała historia Krajny i Pałuk" dostępny w serwisie Youtube - kanał Dźwiękowego Archiwum Kcyni 

Warto przypomnieć, że dotychczas spotykaliśmy się trzykrotnie: 8 i 22 lipca, a także 6 sierpnia. Środa 12 sierpnia ostatnia okazja do wspólnego poznawania historii Kcyni w takiej formule.

Cieszy fakt, że z takiej atrakcyjnej propozycji spędzania wolnego czasu skorzystali nie tylko mieszkańcy Kcyni, ale także osoby z regionu, zaprzyjaźnione z Dźwiękowym Archiwum Kcyni.

W trakcie Spaceru… zajmiemy się tym, co bulwersowało, interesowało czy śmieszyło czytelników międzywojennych gazet. Jakie sensacyjne wydarzenia z Kcyni opisywała prasa? Dlaczego, zdaniem niektórych reporterów, Kcynia przypominała Meksyk? Czego dotyczyło pytanie, stawiane przez reporterów Dziennika Bydgoskiego: Czy świdry zawiercą w Kcyni?

Dodatkowo tego samego dnia, tylko o g. 21.30 odbędzie się także jeszcze jedno spotkanie pt. Noc spadających gwiazd w Kcyni. Zapraszam na kcyńskie Górki, gdzie wspólnie będziemy obserwować Perseidy - najbardziej znany rój meteorów. Proszę o zabranie koca lub karimaty. Warunki zapowiadają się wyśmienicie, dzięki temu, że księżyc jest w nowiu i możemy liczyć na ciemne niebo.

Zapraszam do uczestnictwa – Justyna Makarewicz, Dźwiękowe Archiwum Kcyni

Zebraliśmy się tradycyjnie na Rynku, skąd ruszyliśmy poznawać miejsca, które w II RP nazywały się zupełnie inaczej niż współcześnie. W trakcie spaceru mieliśmy poznać dawne nazwy ulic, takie, które już nie funkcjonują. Na szczęście można było także wskazać przykłady kontynuacji nazewnictwa.

We wprowadzeniu do spaceru przywołałam określenie napotkane podczas lektury przedwojennego numeru Orędownika Powiatu Szubińskiego. W zapowiedzi licytacji urządzanej przez komornika była mowa o zbiórce reflektantów przed gościńcem. My też byliśmy swego rodzaju reflektantami, mającymi nadzieję na poznanie szczegółów dotyczących przedwojennych nazw ulic.

Zaczęliśmy od tego, że nazwy ulic były także elementem przywracania polskości na tych terenach. Tadeusz Pietrykowski, którego monografią miasta posługiwałam się przygotowując program spaceru pisał, że już w kwietniu 1919 roku Rada Miejska w Kcyni podjęła uchwałę o przywróceniu polskich nazw ulic. W związku z tym Wongrowitzer Strasse została ulicą Poznańską (Wszelkie materiały wykorzystywane przeze mnie na spacerze i prezentowane uczestnikom zamieszczam w galerii pod artykułem).

Wędrując przez dwie godziny po Kcyni (to był jeden z naszych najdłuższych spacerów) porównaliśmy współczesne nazwy z tym, co na kartach swojej monografii Kcyni przedstawił Tadeusz Pietrykowski. Szczegółowo przeanalizowaliśmy typy i wymiary placów targowych. Wskazywałam, że dobrym źródłem wiedzy o nazwach ulic jest przedwojenna prasa i ogłoszenia urzędowe np. te, które publikowały wykazy obwodów głosowania i rejonizację.

Natomiast posiłkując się archiwalnymi pocztówkami, na których na awersie nadrukowano nazwy ulic, przedstawiłam ewolucję nazw - od czasów zaboru pruskiego przez lata międzywojenne, a także czas okupacji (dobrym przykładem w tym zakresie jest ulica Poznańska, poprzednio Wongrowitzerstrasse, Berlinerstrasse). Rozmawialiśmy także o nazwach ulic, które zostały zmienione pod wpływem wydarzeń lokalnych - w czasie okupacji ulica Dworcowa otrzymała nazwę Heinz-Werner-Strasse, upamiętniając kcyńskiego pastora, który został zabity w czasie internowania w pierwszych tygodniach II wojny św., a inny odcinek tej samej ulicy, na wysokości cegielni Złotowicza otrzymał nazwę Horst-Wessel-Strasse, na pamiątkę Niemca, który ułożył jedną z bardziej znanych pieśni nazistowskich. A jakie nazwy nosiły ulice w czasach zaboru pruskiego? Też na ten temat rozmawialiśmy.

Licznie zebrana grupa odbiorców, w tym także goście spoza Kcyni, wędrowała od punktu do punktu. Trasa wiodła ulicą Dworcową do dawniejszej ulicy Kolejowej, by potem obok mleczarni wrócić ulicą Nakielską w kierunku Ronda im. Tadeusza Pietrykowskiego. Przy rondzie wyraziliśmy radość, że w Kcyni stosuje się lokalnych bohaterów, a przyjmowane nazwy mogą być impulsem, by ludzie zapoznali się z zasługami i biografią patronów ulic. Przy rondzie porozmawialiśmy o przedwojennej siedzibie władz Kcyni, dawniejszym Magistracie, o tablicy, jaką na budynku umieścili radni w rocznicę śmierci Marszałka Piłsudskiego. Następnie ulicą Nową do ulicy Powstańców Wielkopolskich przez Zieloną udaliśmy się na ul. Libelta. Tam w pobliżu budynku OSP Kcynia wspólnie próbowaliśmy znaleźć wyjaśnienie zagadki z dawnych map i odpowiedź na pytanie, gdzie znajdowała się ulica Żydowska, a gdzie Synagogalna (niem. Synagogenstrasse). Poruszyliśmy też zagadnienia związane ze stosunkowo nowymi nazwami ulic w Kcyni tzw. zaułkiem literackim: Szymborskiej, Nałkowskiej, Asnyka. Przy tej okazji przypomniałam limeryk o Kcyni, jaki ułożyła noblistka Wisława Szymborska. Rozstaliśmy się na ul. Poznańskiej, podziwiając detale architektoniczne kamienic, jakie przy tej ulicy się znajdują

Tekst i opracowanie spaceru: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni 

Zdjęcia: powierzone 

Po przywitaniu spacerowiczów przywołałam słowa Tadeusza Pietrykowskiego, który we wstępie do książki Z przeszłości Kcyni zamieścił takie słowa: Każde miasto posiada swą własną duszę, swą fizjonomię, wytworzoną przez wieki całe. Ludzie żyjący w danem mieście pozostają w najściślejszym związku z psychą swego środowiska. Odtworzyć choć w małej mierze tą duszę i tą fizjonomię Kcyni, było zamiarem autora. (Pietrykowski, op. cit., s.6). Wspólnie zastanawialiśmy się nad atutami Kcyni - jej wyjątkowym położeniem na wzgórzu, co chętnie jest do dziś podkreślane i co czyni Kcynię wyjątkowo urokliwym miejscem. Opowiedziałam o tym, jak wyglądało życie gospodarcze w średniowiecznym mieście, ile jarmarków odbywało się kiedyś w Kcyni, posiłkując się danymi źródłowymi przywołałam konkretne terminy i rodzaje tych jarmarków. Rozmawialiśmy także o sytuacji niemieckich właścicieli firm po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Większość z nich została zmuszona do sprzedaży swoich firm i kamienic. Opowiadałam o historii blacharza Otto Wittkowske czy właściciela Apteki pod Orłem Bruno Pardona. Horyzont czasowy spaceru obejmował lata do wybuchu II wojny światowej, gdyż po 1939 r. Polacy zostali pozbawieni własności na rzecz sprowadzanych do Kcyni Niemców znad Bałtyku.

Pierwsza monografia Kcyni towarzyszyła nam w trakcie całego spaceru: wykorzystaliśmy także bliskość Ronda im. T. Pietrykowskiego, by przybliżyć biografię sędziego i bibliofila, jego tragiczne wojenne losy. 

Trasa spaceru wiodła szlakiem miejsc, gdzie przed wojną prowadzono w Kcyni działalność gospodarczą: gdzie znajdowały się sklepy, cegielnie, przedsiębiorstwa należące do Polaków i Niemców. W trakcie spaceru moją opowieść uzupełniali Kcyniacy, którzy dzielili się swoimi wspomnieniami i zabawnymi anegdotami. To bardzo cenne, że możemy tak nawzajem budować tą narrację i wspólnie być autorami tego spaceru.  

W zasadzie od lokacji miasta w 1262 r. w Kcyni współistniały obok siebie różne nacje: Polacy, Żydzi, Szkoci, Niemcy. Mieszczanie kcyńscy kierowali skargi do króla na Żydów –  po wysłuchaniu skarg zazwyczaj władcy wydawali przywileje. Zygmunt III gościł w Kcyni i w 1594 roku wydał przywilej ograniczający swobody handlu przez Żydów.

Jak zawsze na rozgrzewkę, na początku spaceru uczestnicy otrzymali zadanie do wykonania - mieli przeanalizować dwie fotografie z okresu II wojny światowej i ustalić, gdzie dokładnie zostały wykonane. Poniżej jedno ze zdjęć, wykonane w czasie okupacji przed witryną jednego ze sklepów (z archiwum rodziny Dykier i Kosznik). 

We wstępie podkreśliłam, że handel był również elementem zachowań patriotycznych –akcja Swój u swego, nagonka na tych, którzy kupowali u Żyda. Przywołałam konkretne artykuły z prasy lokalnej (Szabesgoje, Zastraszający najazd Żydów na Kcynię), które piętnowały tych, którzy z Żydami robili interesy - kupowali w prowadzonych przez nich sklepach, wynajmowali im lokale. Te nastroje wpisywały się w ogólnopolski antysemicki trend, jaki panował w dwudziestoleciu.

Poruszając temat najdawniejszego okresu prowadzenia działalności gospodarczej w Kcyni przywołałam dzieje cechów rzemieślniczych, w których zrzeszeni byli przedsiębiorcy. Śladem funkcjonowania tych cechów są nazwy ulic: Szewska, Garncarska. Najstarszy był cech szewski, który miał nadany statut w 1641 r. Poza nim funkcjonował jeszcze cech rzeźnicki czy garncarski.

Cytowałam także różne przykłady ogólnych opisów miasta Kcyni, zamieszczanych w podręcznikach, gdzie w większości podkreślano, że mieszczanie trudnią się garncarstwem (cyt. za Selten, Geografia dla szkół gimnazjalnych i realnych, 1865 r., s. 109, źródło: polona.pl) 

Trasa: 

Rynek - tu koncentrowała się cała działalność + odbywały się jarmarki  –blacharz Otto Wittkowske później Władysław Pawełczak –kamienica, w której mieszkał Winkiel Richard (park za kamienicą) - Dworcowa –mleczarnia – dyr. Franz Pankalla (bractwo kurkowe)- cegielnia parowa braci Złotowiczów–powrót Dworcową –sala Majewskiego (jajka w koprze) – Ogrodowa (Wierzbicki)– Wójtostwo (Złotowicze) – Poznańska (sklep żelazny Susskind)–Kierejewski (ciągłość prowadzenia firmy) – Cybulscy - płd pierzeja Rynku – Dyk – Teski – Aronsfeld – Bracia Rosseck (porcelanka)- Apteka – Bruno Pardon (etykiety na leki robione)

Cegielnie:

Parowa Braci Złotowiczów przy dworcu. Franciszek Złotowicz był członkiem Zarządu Związku Cegielń w obwodzie Dolnej Wisły – Przemysł Budowlany Polski Odrodzonej 1919-1929.

Richard Winkiel, cegielnia parowa i fabryka rur drenarskich.

Młyny: 

Buśkiewicz E. Młyn centralny – Podgórna 

Potoniec Michał – młyn parowy

Drogerie:

Centralna T. Czechaka

Inwestycje miejskie:

gazownia, wodociągi, rzeźnia.

Na zakończenie spaceru jego uczestnicy otrzymali wydruki archiwalnych ogłoszeń prasowych, zawierające ogłoszenia i reklamy z Kcyni. Zaprosiłam także na kolejny wspólny spacer, który odbędzie się w dniu 6 sierpnia br. i będzie dotyczył przedwojennych nazw ulic w Kcyni. 

W trakcie spaceru obiecałam, że podzielę się adresami internetowymi bibliotek cyfrowych, gdzie szukam informacji do naszych spacerów. Są to www.polona.pl, www.kpbc.umk.pl, www.wbc.poznan.pl. Zachęcam także do zapoznania się z materiałami źródłowymi, którymi posługiwałam się podczas spaceru, zgromadzonymi w galerii poniżej. 

Spacery z historią to wakacyjna propozycja dla turystów i mieszkańców. Odbywają się od 2013 roku. Za każdym razem autorskie trasy, unikalne materiały, ciekawostki i zadania dla uczestników. Za opracowanie tras, ułożenie programu i tematy odpowiedzialna jest Justyna Makarewicz. 

ZAPOWIEDŹ

A jutro, 22 lipca, we środę idziemy na spacer! To już drugi w tegorocznej odsłonie "Spacer z historią", zatytułowany: Firmy, sklepy, biznesy przed 1945 r.
Szczegóły:
22 lipca g. 18.30 
zbiórka pod budynkiem Urzędu Miejskiego w Kcyni, ul. Rynek 23.
 
O czym się dowiesz? 
- jakie firmy funkcjonowały przed II wojną światową 
- ile było cegielni?
- na czym polegały "białe dni" u Dyka 
- jakie plany miały władze miasta dla ożywienia gospodarczego w dwudziestoleciu?
- co można było kupić u Kozłowskiego, a kto miał własną palarnię kawy?
Zapraszam serdecznie!
Jak zawsze nie zabraknie niespodzianek i zadań dla uczestników. Czas trwania spaceru: ok. 2 godzin. 
Proszę o zabranie odpowiedniego obuwia i stroju dostosowanego do warunków atmosferycznych. 

Tekst: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni 
Na zdjęciu: Drogeria Centralna T. Czechaka oraz Cukiernia Anastazego Cybulskiego. Z archiwum Dźwiękowego Archiwum Kcyni

80 lat referendum 3 x TAK

80 lat temu komuniści przegrali referendum, które miało uprawomocnić ich rządy w Polsce.

Wyniki więc sfałszowali. Jakie znaczenie miał 30 czerwca 1946 r. dla losu Polaków?

W dziale "Dokumenty i pamiątki" jest skan dotyczący powołania mojego ojca Jana na zastępcę członka Obwodowej Komisji Wyborczej w wyborach do Sejmu Ustawodawczego, które miały się odbyć na początku 1947 roku [Z archiwum Wojciecha Niedźwiedzińskiego]

Zarówno referendum konstytucyjne, jak i wybory do Sejmu zostały przez komunistów sfałszowane. Cytuję dalej za Tygodnikiem Powszechnym (TP nr 27. z 1-7 lipca 2026 r. s. 58 - 60):

Fałszowanie. Nadszedł 30 czerwca 1946 r. Rzesza funkcjonariuszy partyjnych, wojskowych i milicyjnych ruszyła w teren, by "pilnować" wyników. Polacy chcieli okazać niezgodę na komunistyczną rzeczywistość. Wyniki więc sfałszowano.

Około 50 lat temu mój ojciec opowiedział jak wyglądało zakończenie głosowania.

Cytuję za Janem Niedźwiedzińskim: "... wieczorem 30 czerwca 1946 r. przyjechało kilka osób z Okręgowej Komisji Wyborczej z Bydgoszczy, a jeden z nich powiedział, że oni teraz policzą głosy, a wy udacie się do gospody (na rynku w Kcyni) na poczęstunek, obfite jadło i napitki. Tak się stało".

Cóż...

Tygodnik Powszechny w cytowanym wydaniu obszernie opisał cały kontekst historyczny z, niestety, złą rolą państw zachodnich.

Autor: Wojciech Niedźwiedziński

Dokument z archiwum Autora 

Pan Henryk wspomina wyjazd z Kcyni w grudniu 1939 r., ale także przedwojenną Kcynię, relacje społeczne, jakie wtedy w mieście panowały, pierwsze tygodnie wojny i okupację.

Rozmowę przeprowadziła: Justyna Makarewicz w grudniu 2014 roku

Obróbka dźwięku: Roland Twardysko

 

Zapraszam Was na sierpniowe spacery. Poniżej szczegółowe informacje.

W dniu 6. sierpnia o g. 18.30 odbędzie się trzeci spacer w tegorocznej edycji cyklu "Spacery z historią", zatytułowany Przedwojenne nazwy ulic. W trakcie wspólnej wędrówki dowiemy się o: 

- jak kształtowały się nazwy kcyńskich ulic, 

- jakie nazwy poprzednio nosiła ulica Poznańska, 

- jaka była etymologia nazw,  

- gdzie znajdowała się ulica Synagogalna.

Naszemu spacerowi (jak zwykle) będą towarzyszyć także inne ciekawostki związane z ulicami Kcyni oraz zadania dla mieszkańców biorących udział w wędrówce. Czas trwania spaceru: ok. 2 godzin. Zbiórka o godzinie 18.30 pod budynkiem Urzędu Miejskiego. 

W dniu 12. sierpnia o g. 18.30 natomiast odbędzie się czwarty spacer w tegorocznej edycji cyklu "Spacery z historią", pt. Sensacja goni sensację. Podczas spaceru usłyszymy:

- o skandalach - politycznych i obyczajowych w dwudziestoleciu międzywojennym, 

- o tym, dlaczego Kcynia przypominała Meksyk,  

- jaki skandal wywołał przedwojenny burmistrz,

- o tym, co zdarzyło się podczas pewnego ślubu. 

Czas trwania spaceru: ok. 2 godzin zegarowych. Zbiórka o godzinie 18.30 pod budynkiem Urzędu Miejskiego. Dla uczestników przygotowuję zadania i zagadki. 

Przed nami sierpień - miesiąc patriotycznych rocznic, miesiąc, gdy zaczynamy myśleć o powrocie do codzienności po wakacyjnym odpoczynku. 

Zapraszam Was na sierpniowe spacery. Poniżej szczegółowe informacje.

W dniu 6. sierpnia o g. 18.30 odbędzie się trzeci spacer w tegorocznej edycji cyklu "Spacery z historią", zatytułowany Przedwojenne nazwy ulic. W trakcie wspólnej wędrówki dowiemy się o: 

- jak kształtowały się nazwy kcyńskich ulic, 

- jakie nazwy poprzednio nosiła ulica Poznańska, 

- jaka była etymologia nazw,  

- gdzie znajdowała się ulica Synagogalna.

Naszemu spacerowi (jak zwykle) będą towarzyszyć także inne ciekawostki związane z ulicami Kcyni oraz zadania dla mieszkańców biorących udział w wędrówce. Czas trwania spaceru: ok. 2 godzin. Zbiórka o godzinie 18.30 pod budynkiem Urzędu Miejskiego. 

W dniu 12. sierpnia o g. 18.30 natomiast odbędzie się czwarty spacer w tegorocznej edycji cyklu "Spacery z historią", pt. Sensacja goni sensację. Podczas spaceru usłyszymy:

- o skandalach - politycznych i obyczajowych w dwudziestoleciu międzywojennym, 

- o tym, dlaczego Kcynia przypominała Meksyk,  

- jaki skandal wywołał przedwojenny burmistrz,

- o tym, co zdarzyło się podczas pewnego ślubu. 

Czas trwania spaceru: ok. 2 godzin zegarowych. Zbiórka o godzinie 18.30 pod budynkiem Urzędu Miejskiego. Dla uczestników przygotowuję zadania i zagadki. 

Tekst i plakaty: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni 

Firmom, sklepom, przedsiębiorstwom funkcjonującym w Kcyni przed II wojną światową był poświęcony drugi w tym roku Spacer z historią, który odbył się w dniu 22 lipca. Rozpoczęliśmy tradycyjnie pod budynkiem Urzędu Miejskiego, gdzie licznie zgromadzili się uczestnicy naszego wydarzenia. Co bardzo cieszy, w spacerze uczestniczyli nowi uczestnicy, nie tylko z Kcyni, ale także z regionu.

Po przywitaniu spacerowiczów przywołałam słowa Tadeusza Pietrykowskiego, który we wstępie do książki Z przeszłości Kcyni zamieścił takie słowa: Każde miasto posiada swą własną duszę, swą fizjonomię, wytworzoną przez wieki całe. Ludzie żyjący w danem mieście pozostają w najściślejszym związku z psychą swego środowiska. Odtworzyć choć w małej mierze tą duszę i tą fizjonomię Kcyni, było zamiarem autora. (Pietrykowski, op. cit., s.6). Wspólnie zastanawialiśmy się nad atutami Kcyni - jej wyjątkowym położeniem na wzgórzu, co chętnie jest do dziś podkreślane i co czyni Kcynię wyjątkowo urokliwym miejscem. Opowiedziałam o tym, jak wyglądało życie gospodarcze w średniowiecznym mieście, ile jarmarków odbywało się kiedyś w Kcyni, posiłkując się danymi źródłowymi przywołałam konkretne terminy i rodzaje tych jarmarków. Rozmawialiśmy także o sytuacji niemieckich właścicieli firm po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Większość z nich została zmuszona do sprzedaży swoich firm i kamienic. Opowiadałam o historii blacharza Otto Wittkowske czy właściciela Apteki pod Orłem Bruno Pardona. Horyzont czasowy spaceru obejmował lata do wybuchu II wojny światowej, gdyż po 1939 r. Polacy zostali pozbawieni własności na rzecz sprowadzanych do Kcyni Niemców znad Bałtyku.

Pierwsza monografia Kcyni towarzyszyła nam w trakcie całego spaceru: wykorzystaliśmy także bliskość Ronda im. T. Pietrykowskiego, by przybliżyć biografię sędziego i bibliofila, jego tragiczne wojenne losy. 

Trasa spaceru wiodła szlakiem miejsc, gdzie przed wojną prowadzono w Kcyni działalność gospodarczą: gdzie znajdowały się sklepy, cegielnie, przedsiębiorstwa należące do Polaków i Niemców. W trakcie spaceru moją opowieść uzupełniali Kcyniacy, którzy dzielili się swoimi wspomnieniami i zabawnymi anegdotami. To bardzo cenne, że możemy tak nawzajem budować tą narrację i wspólnie być autorami tego spaceru.  

W zasadzie od lokacji miasta w 1262 r. w Kcyni współistniały obok siebie różne nacje: Polacy, Żydzi, Szkoci, Niemcy. Mieszczanie kcyńscy kierowali skargi do króla na Żydów –  po wysłuchaniu skarg zazwyczaj władcy wydawali przywileje. Zygmunt III gościł w Kcyni i w 1594 roku wydał przywilej ograniczający swobody handlu przez Żydów.

Jak zawsze na rozgrzewkę, na początku spaceru uczestnicy otrzymali zadanie do wykonania - mieli przeanalizować dwie fotografie z okresu II wojny światowej i ustalić, gdzie dokładnie zostały wykonane. Poniżej jedno ze zdjęć, wykonane w czasie okupacji przed witryną jednego ze sklepów (z archiwum rodziny Dykier i Kosznik). 

We wstępie podkreśliłam, że handel był również elementem zachowań patriotycznych –akcja Swój u swego, nagonka na tych, którzy kupowali u Żyda. Przywołałam konkretne artykuły z prasy lokalnej (Szabesgoje, Zastraszający najazd Żydów na Kcynię), które piętnowały tych, którzy z Żydami robili interesy - kupowali w prowadzonych przez nich sklepach, wynajmowali im lokale. Te nastroje wpisywały się w ogólnopolski antysemicki trend, jaki panował w dwudziestoleciu.

Poruszając temat najdawniejszego okresu prowadzenia działalności gospodarczej w Kcyni przywołałam dzieje cechów rzemieślniczych, w których zrzeszeni byli przedsiębiorcy. Śladem funkcjonowania tych cechów są nazwy ulic: Szewska, Garncarska. Najstarszy był cech szewski, który miał nadany statut w 1641 r. Poza nim funkcjonował jeszcze cech rzeźnicki czy garncarski.

Cytowałam także różne przykłady ogólnych opisów miasta Kcyni, zamieszczanych w podręcznikach, gdzie w większości podkreślano, że mieszczanie trudnią się garncarstwem (cyt. za Selten, Geografia dla szkół gimnazjalnych i realnych, 1865 r., s. 109, źródło: polona.pl) 

Trasa: 

Rynek - tu koncentrowała się cała działalność + odbywały się jarmarki  –blacharz Otto Wittkowske później Władysław Pawełczak –kamienica, w której mieszkał Winkiel Richard (park za kamienicą) - Dworcowa –mleczarnia – dyr. Franz Pankalla (bractwo kurkowe)- cegielnia parowa braci Złotowiczów–powrót Dworcową –sala Majewskiego (jajka w koprze) – Ogrodowa (Wierzbicki)– Wójtostwo (Złotowicze) – Poznańska (sklep żelazny Susskind)–Kierejewski (ciągłość prowadzenia firmy) – Cybulscy - płd pierzeja Rynku – Dyk – Teski – Aronsfeld – Bracia Rosseck (porcelanka)- Apteka – Bruno Pardon (etykiety na leki robione)

Cegielnie:

Parowa Braci Złotowiczów przy dworcu. Franciszek Złotowicz był członkiem Zarządu Związku Cegielń w obwodzie Dolnej Wisły – Przemysł Budowlany Polski Odrodzonej 1919-1929.

Richard Winkiel, cegielnia parowa i fabryka rur drenarskich.

Młyny: 

Buśkiewicz E. Młyn centralny – Podgórna 

Potoniec Michał – młyn parowy

Drogerie:

Centralna T. Czechaka

Inwestycje miejskie:

gazownia, wodociągi, rzeźnia.

Na zakończenie spaceru jego uczestnicy otrzymali wydruki archiwalnych ogłoszeń prasowych, zawierające ogłoszenia i reklamy z Kcyni. Zaprosiłam także na kolejny wspólny spacer, który odbędzie się w dniu 6 sierpnia br. i będzie dotyczył przedwojennych nazw ulic w Kcyni. 

W trakcie spaceru obiecałam, że podzielę się adresami internetowymi bibliotek cyfrowych, gdzie szukam informacji do naszych spacerów. Są to www.polona.pl, www.kpbc.umk.pl, www.wbc.poznan.pl. Zachęcam także do zapoznania się z materiałami źródłowymi, którymi posługiwałam się podczas spaceru, zgromadzonymi w galerii poniżej. 

Spacery z historią to wakacyjna propozycja dla turystów i mieszkańców. Odbywają się od 2013 roku. Za każdym razem autorskie trasy, unikalne materiały, ciekawostki i zadania dla uczestników. Za opracowanie tras, ułożenie programu i tematy odpowiedzialna jest Justyna Makarewicz. 

ZAPOWIEDŹ

A jutro, 22 lipca, we środę idziemy na spacer! To już drugi w tegorocznej odsłonie "Spacer z historią", zatytułowany: Firmy, sklepy, biznesy przed 1945 r.
Szczegóły:
22 lipca g. 18.30 
zbiórka pod budynkiem Urzędu Miejskiego w Kcyni, ul. Rynek 23.
 
O czym się dowiesz? 
- jakie firmy funkcjonowały przed II wojną światową 
- ile było cegielni?
- na czym polegały "białe dni" u Dyka 
- jakie plany miały władze miasta dla ożywienia gospodarczego w dwudziestoleciu?
- co można było kupić u Kozłowskiego, a kto miał własną palarnię kawy?
Zapraszam serdecznie!
Jak zawsze nie zabraknie niespodzianek i zadań dla uczestników. Czas trwania spaceru: ok. 2 godzin. 
Proszę o zabranie odpowiedniego obuwia i stroju dostosowanego do warunków atmosferycznych. 

Tekst: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni 
Na zdjęciu: Drogeria Centralna T. Czechaka oraz Cukiernia Anastazego Cybulskiego. Z archiwum Dźwiękowego Archiwum Kcyni
 

80 lat referendum 3 x TAK

80 lat temu komuniści przegrali referendum, które miało uprawomocnić ich rządy w Polsce.

Wyniki więc sfałszowali. Jakie znaczenie miał 30 czerwca 1946 r. dla losu Polaków?

W dziale "Dokumenty i pamiątki" jest skan dotyczący powołania mojego ojca Jana na zastępcę członka Obwodowej Komisji Wyborczej w wyborach do Sejmu Ustawodawczego, które miały się odbyć na początku 1947 roku [Z archiwum Wojciecha Niedźwiedzińskiego]

Zarówno referendum konstytucyjne, jak i wybory do Sejmu zostały przez komunistów sfałszowane. Cytuję dalej za Tygodnikiem Powszechnym (TP nr 27. z 1-7 lipca 2026 r. s. 58 - 60):

Fałszowanie. Nadszedł 30 czerwca 1946 r. Rzesza funkcjonariuszy partyjnych, wojskowych i milicyjnych ruszyła w teren, by "pilnować" wyników. Polacy chcieli okazać niezgodę na komunistyczną rzeczywistość. Wyniki więc sfałszowano.

Około 50 lat temu mój ojciec opowiedział jak wyglądało zakończenie głosowania.

Cytuję za Janem Niedźwiedzińskim: "... wieczorem 30 czerwca 1946 r. przyjechało kilka osób z Okręgowej Komisji Wyborczej z Bydgoszczy, a jeden z nich powiedział, że oni teraz policzą głosy, a wy udacie się do gospody (na rynku w Kcyni) na poczęstunek, obfite jadło i napitki. Tak się stało".

Cóż...

Tygodnik Powszechny w cytowanym wydaniu obszernie opisał cały kontekst historyczny z, niestety, złą rolą państw zachodnich.

Autor: Wojciech Niedźwiedziński

Dokument z archiwum Autora 

Wspólnie przeszliśmy trasę od Rynku przez Grabowo ku Żupie solnej. Na Grabowie podziwialiśmy rozległą panoramę rozciągającą się w kierunku Dębogóry. Za Grabowem leżą Bielawy - niegdyś bagniste, podmokłe tereny. Jak zawsze w trakcie spaceru posiłkowałam się archiwalnymi materiałami - tym razem przydały się fragmenty monografii Z przeszłości Kcyni autorstwa Tadeusza Pietrykowskiego, Badania nazw topograficznych... Stanisława Kozierowskiego, Przewodnik po Poznaniu, Wielkiem Księstwie Poznańskim Konstantego Kościńskiego, wydany w 1909 r. Stamtąd udaliśmy się w kierunku Wybudowania, by zakończyć wędrówkę na Wójtostwie. W spacerze brali udział stali bywalcy, a także nowi uczestnicy, których witamy szczególnie, licząc na ich dalsze poznawanie miasta w naszym towarzystwie. Następna okazja w dniu 22. lipca, gdy poświęcimy swoją uwagę firmom i biznesom działającym w Kcyni przed 1945 r.

Organizatorem Spacerów... jest Dźwiękowe Archiwum Kcyni. Spacery z historią to wakacyjna propozycja dla mieszkańców i turystów, polegająca na poznawaniu historii i zabytków w terenie. Odbywają się od 2013 roku. Różnorodna tematyka, zadania dla uczestników, przyjemna atmosfera - zapraszam do udziału w następnych! Najbliższa okazja już 22. lipca. Początek o g. 18.30.

tekst: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni 

Autorskie trasy, co roku inna tematyka, zadania dla uczestników - to znaki firmowe oferty DAK. 

Zapraszam do zapoznania się z harmonogramem. Co w tegorocznej edycji?

8. lipca - Dzielnice Kcyni

22. lipca - Firmy, sklepy, biznesy przed 1945 r.

6. sierpnia - Przedwojenne nazwy ulic

12. sierpnia - Sensacja goni sensację - podsumowanie spacerów

Początek spaceru zawsze o g. 18.30. Czas trwania - ok. 2 godzin. Zbiórka przed Urzędem Miejskim w Kcyni. Organizator prosi o dostosowanie stroju do warunków atmosferycznych, zabranie wygodnych butów i wody. Organizator zastrzega sobie prawo zmiany terminów Spacerów... Dźwiękowe Archiwum Kcyni organizuje spacery od 2013 roku (z małymi przerwami). Uczestniczą w nich nie tylko mieszkańcy Kcyni, ale także turyści. 

Tekst: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni 

Na okładce: Fragment pastelu z panoramą Kcyni. Autor: Henryk Wojtas

Galeria poniżej: Spacery z historią na przestrzeni lat 

By korzystało ze swojego dziedzictwa sięgającego wczesnego Średniowiecza. By rozwijało się zgodnie z potrzebami mieszkańców, by szukało nowych dróg rozwoju. By było, tak jak dotychczas, bezpieczną i bliską natury przystanią, z zabytkami, przyjaznymi miejscami i ludźmi, którzy są jego wartością.

Z najlepszymi życzeniami, tę laurkę kreśli - 

Justyna Makarewicz, Dźwiękowe Archiwum Kcyni

Galeria poniżej: Inauguracja obchodów 700-lecia Kcyni, styczeń 1962 r. Na zdjęciach Ludwik Paszkiewicz, wieloletni prezes chóru "Echo", występujący w roli rycerza księcia Bolesława Pobożnego.

Zdjęcia z archiwum Michała Poczobutta

Konferencję otworzyła Monika Lis z inicjatywy Lubaszcz z historią, która przedstawiła ideę główną, jaka przyświecała organizatorom: integracja środowiska regionalistów oraz promocja wiedzy na temat Krajny i Pałuk. Zwróciła uwagę, że tegoroczna konferencja odbywa się na Krajnie, w Nakle nad Notecią – mieście od wieków istotnym dla historii regionu. Podkreśliła, że znajdujemy się tuż przy Noteci, która stanowi granicę między tytułowymi dwoma regionami. Następnie poprosiła o zabranie głosu Wicestarostę Nakielskiego Michała Dubkowskiego. W swoim przemówieniu inauguracyjnym wicestarosta podkreślał wzajemne związki pomiędzy Krajną i Pałukami oraz bogatą historię obydwu regionów. Wyraził uznanie dla wszystkich regionalistów, którzy zgromadzili się w Nakle, by przedstawić historie swoich miejscowości, ważne postaci, opowiedzieć o zabytkach i podzielić się naukowymi ustaleniami.

W tym miejscu warto przypomnieć, że Starosta Nakielski Krzysztof Błoński objął konferencję swoim patronatem, a Powiat Nakielski, obok Dźwiękowego Archiwum Kcyni i inicjatywy Lubaszcz z historią, dołączył do grona organizatorów, m.in. udostępniając piękny obiekt, jakim jest Przystań Powiat Nakielski.  

W trakcie dwudniowych obrad wygłoszono 23 wystąpienia. 19 czerwca, w pierwszym dniu konferencji w 4 blokach prelekcji usłyszeliśmy m.in. o Krzysztofie Opalińskim i jego zasługach dla rozwoju Szubina (w referacie dr Kamili Czechowskiej), o tym, jaki wpływ na odkrycia ma przypadek i roztargnienie (wystąpienie Michała Poczobutta) czy o tym, jak wygląda wypełnianie białych plam w wiedzy na temat badań nad literaturą pałucką i czym objawia się regionalne wzmożenie obserwowane w ostatnich latach (referat prof. UAM dr hab. Małgorzaty Zduniak). Major rez. Jarosław Odrobiński opowiedział jak Mrocza dba o pamięć o Żołnierzu Niezłomnym Wacławie Polewczyńskim ps. Połomski i przybliżył jego życiorys. Natomiast Maria Kuchta ze Skansenu w Osieku przedstawiła sylwetkę pochodzącego z Podhala, zapomnianego rzeźbiarza ludowego Jana Topora, który znalazł sposób, by za pomocą środków artystycznego wyrazu oddać grozę obozu koncentracyjnego i cierpienie współwięźniów. Dr Romuald Rosiński w swoim wystąpieniu podsumował życie literackie Krajny do 2010 roku, a Katarzyna Józefowska z Muzeum w Złotowie przedstawiła różnorodne obiekty Muzeum Ziemi Złotowskiej, w których muzeum prowadzi swoją działalność. Kierownik Oddziału V Popularyzacji Zasobu Archiwalnego w Archiwum Państwowym w Bydgoszczy Krzysztof Klapka zaprezentował najcenniejsze zbiory dotyczące Krajny i Pałuk z zasobów AP. Archiwum Państwowe było partnerem II Konferencji Regionalistów, a wystawę prezentującą zbiory podziwiać można było w hollu Przystani Powiat Nakielski. Na ekranie zobaczyliśmy m.in. akt urodzenia Jana Czochralskiego czy dokument potwierdzający dotychczasowe przywileje Nakła, wydany przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.

Po przerwie miała miejsce jedyna w ramach tegorocznego programu prelekcja wygłoszona w duecie. Katarzyna Józefowska i Robert Kraszczuk opowiedzieli o przygotowywanej książce, prezentującej 45 izby regionalne na Ziemi Złotowskiej i okolicach. Przewodnik i dziennikarz Janusz Justyna przedstawił kościoły drewniane Ziemi Złotowskiej (których jest 14), wiele miejsca w swojej prezentacji poświęcając kościołowi w Sławianowie, zbudowanemu w 1806 r. Dr Jakub Linetty omówił najcenniejsze elementy dziedzictwa kulturowego Łekna i Tarnowa Pałuckiego, zwracając uwagę na niedostateczne jego zdaniem zabezpieczenie poszczególnych obiektów i problemy z ich zagospodarowaniem i udostępnianiem (dotyczy m.in. stanowiska archeologicznego Ł3). W ostatnim tego dnia bloku prelekcji usłyszeliśmy: Patryka Mroza z tematem Szubin jako uczestnik targów i wystaw w dwudziestoleciu międzywojennym, dr. Karola Kubickiego z prelekcją dotyczacą czasopisma "Zbieramy Plon", którego zagubionych numerów autor wystąpienia wciąż poszukuje oraz Karola Dziamarę, który przybliżył nam dzieje miejscowości Wysoka do 1815 roku.

Miłym i relaksującym zakończeniem pierwszego dnia obrad był rejs statkiem "Jadwiga", w czasie którego mogliśmy nie tylko podziwiać Nakło od strony rzeki, ale w pięknych okolicznościach przyrody poznawać się wzajemnie i dzielić doświadczeniami.  Sobotni program był nieco krótszy. Tego dnia swoje prelekcje wygłosiło 8 gości. Drugi dzień konferencji rozpoczynał referat Jacka Jędrzejczaka, który skoncentrował się na przybliżeniu biografii i dokonań Wacława Popiela h. Sulima. Dr Henryk Duszyński-Karabasz przeanalizował wiersze Barbary Wilk, mieszkanki Wyrzyska, w których poetka podejmuje tematykę lokalną. Dr Aneta Falk przygotowała referat na temat Erazma Glicznera, przywódcy luteranów urodzonego w Żninie. Następnie usłyszeliśmy prelekcję dr Agnieszki Wysockiej, która, posiłkując się plakietkami wotywnymi wiszącymi w kcyńskim Sanktuarium, omówiła elementy stroju szlacheckiego. To niejedyny referat dotyczący Kcyni - kolejny wygłosił Bartosz Gołda, przedstawiając wyposażenie kościoła pw. WNMP w Kcyni. Przypadkowi powojennego budownictwa sakralnego, a konkretnie kościołowi p.w. św. Piotra i Pawła w Chomętowie poświęcił swoją prelekcję Przemysław Kowalski, przedstawiając temat Między obiektem sakralnym a zabytkiem. Dr Anna Nadolska z Muzeum Okręgowego w Bydgoszczy opowiedziała o darach, jakie na rzecz nowotworzonego muzeum przekazali arystokraci: księżna Maria Ogińska i Mieczysław Chłapowski. Gumnowicom była poświecona kolejna prelekcja, wygłoszona przez dr Katarzynę Grysińską-Jarmułę. Korelacjami pomiędzy międzywojennym dziennikarstwem a współczesnymi metodami stosowanymi przez portale internetowe zajęła się dr Monika Opioła-Cegiełka, prezentując przypadek "wampira z Dusseldorfu", opisywany przez gazetę Pałuczanin oraz historię "nieboszczyka na urlopie".

Podsumowując, konferencja spotkała się z bardzo dobrym odbiorem i spełniła swoje główne założenia. Wygłoszono więcej niż w ubiegłym roku prelekcji, a po każdej z nich uczestnicy żywo reagowali na przedstawiane treści, zadając pytania i komentując. Co cenne, pełen zapis konferencji został zarejestrowany i wciąż można odsłuchać referaty na kanale Youtube Dźwiękowego Archiwum Kcyni.

Do zobaczenia za rok! Organizatorzy dziękują wszystkich partnerom i uczestnikom wydarzenia. 

Tekst: J. Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni 

Fot. M. Stepka, M. Krzyżaniak/Starostwo Powiatowe w Nakle n. Notecią,

J. Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni

Okazja do uczestnictwa w drugim dniu Archifestu już dzisiaj! 10 czerwca o g. 17.30 spotykamy się na kcyńskim Rynku, by wspólnie ruszyć na spacer. Nie zabraknie atrakcji i niespodzianek na trasie. 

Tekst: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni

Poniżej publikuję artykuł autorstwa Marii Daniel, siostry Urszuli Plewki-Schmidt.

Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni 

O odsłonięciu tablic pamiątkowych w Smoguleckiej Wsi w dniu 23.05.26 r. poinformowała mnie pani Justyna Makarewicz z Urzędu Miejskiego w Kcyni. Ponieważ dotyczyło to również mojej rodziny, byłam bardzo wzruszona i nie zastanawiając się długo postanowiłam wziąć udział w tej ceremonii.

Przeszłością Smoguleckiej Wsi zainteresowałam się bliżej rok temu, zbierając materiały do źródeł rodzinnych. Ojciec mój, Stanisław Plewka był tam swego czasu zarządcą majątku hrabiego Bogdana Hutten-Czapskiego, to znaczy pracował tam w latach od 1936, przez okres wojenny (przy wyznaczonym na Treuhaendera Niemcu Schreiberze), do roku 1949. Tam urodziła się też moja siostra Urszula. Opowieści z tamtych lat były oczywiście obecne w przekazie rodzinnym, ale zapragnęłam wówczas zobaczyć te okolice, aby zasłyszane historie nabrały swoich kształtów i form. Ocalało wprawdzie parę zdjęć z tego okresu, ale zatrzymały one czas, w którym nie brałam udziału, który nie był moim.
Niedługi był okres odzyskania wolności kraju, w ów pełen nadziei czas przypadło narzeczeństwo rodziców. I w 1938 roku odbył się w Poznaniu ślub Wielkopolanina Stanisława ze Ślązaczką Gerdą, nazywaną w rodzinie Urszulą. Moja siostra, również Urszula, przyszła na świat w Smoguleckiej Wsi na początku okupacji w grudniu 1939 i mieszkała tam z rodzicami przez cały okres wojny. Do szkoły w Smogulcu poszła już w Polsce Ludowej.

Wiemy, jaką rolę odgrywa wczesne dzieciństwo w życiu człowieka. Tamte smoguleckie lata wywarły moi zdaniem duży wpływ na rozwój dorastającej dziewczynki. Była przez 10 lat jedynaczką, pierwszym dzieckiem troskliwej młodej matki, wcześnie osieroconej. Dzięki Dźwiękowemu Archiwum Kcyni mogłam w czasie naszego spotkania porozmawiać z towarzyszką wspólnych zabaw siostry czy poczytać wypowiedzi innych osób. Z owych relacji wyłonił mi się obraz zuchowatej, pewnej siebie dziewczynki, kreatywnej w wymyślaniu zabaw, nie stroniącej od kontaktów z innymi rówieśnikami.

Na zdjęciu: Urszula Plewka w dzieciństwie. Z archiwum Marii Daniel.

Ogarniając wzrokiem smogulecki równinny krajobraz, bezkresną przyrodę tej okolicy, trudno oprzeć się wrażeniu, że widok ten raz zapamiętany może towarzyszyć wrażliwemu obserwatorowi przez całe życie. Czy wszechobecnością tego bezkresu da się wytłumaczyć zamiłowanie artystki do wielkich formatów i prac monumentalnych?

W związku z ceremonią odsłonięcia tablic pamięci dwóch osób wywodzących się właśnie ze Smoguleckiej Wsi zaczęłam się zastanawiać jak przybliżyć dzisiejszym odbiorcom wydarzenia te dwie postaci, których porównanie wymyka się wszelkim znanym regułom.

Kobieta i mężczyzna, którzy za życia nigdy się spotkać nie mogli, bo przecież Urszula Plewka-Schmidt urodziła się w dwa lata po śmierci hrabiego Bogdana Hutten-Czapskiego. W czasach jego aktywności politycznej kobiety niewiele miały do powiedzenia, chyba, że wywodziły się ze znanych rodów jak Mielżyńscy, tak jak matka hrabiego - Eleonora. I to prawdopodobnie wśród tych powiązań szukać by trzeba powodów zatrudnienia mego ojca na dobrach Hutten-Czapskiego, bo wcześniej pracował jako zarządca w Iwnie i Chobienicach u hrabiego Ignacego Mielżyńskiego (krewnego hrabiego Bogdana), który jeszcze w roku 1937 wystawił ojcu doskonałą opinię. Historia ożywa i dzieje się dalej na naszych oczach, pomyślałam sobie.

Podczas odsłonięcia tablicy pamiątkowej swego krewnego hrabiego Hutten-Czapskiego Gabriela Wenda przedstawiła koligacje rodzinne, udokumentowane chociażby korespondencją i zdjęciami sławnego przodka.

Po odsłonięciu drugiej tablicy z wizerunkiem Urszuli Plewki-Schmidt próbowałam w wielkim skrócie przedstawić zgromadzonym parę faktów z życia mej siostry. Jak lapidarnie zauważyła pani Lucyna Lewandowska (wspólnie z p. Mateuszem Konopką autorzy i realizatorzy idei upamiętnienia wybitnych postaci wywodzących się ze Smoguleckiej Wsi), notę biograficzną można poczytać w Wikipedii. Ale w tym momencie po raz pierwszy poczułam się jako łączące ogniwo minionego czasu, opowiadając go tym, których łączy wspólne pochodzenie, którzy pragną poszerzyć swoją wiedzę o przeszłych latach swoich stron.
I bardzo wzruszona odczułam bliskość siostry i tego, co ją szczególnie interesowało i jak leitmotiv przewijało się w wielu jej dziełach: refleksji nad historią, nad czasem i jego przemijaniem.

Fot. Urszula Plewka-Schmidt przy pracy. Z archiwum Marii Daniel

Była to niecodzienna uroczystość, uwieńczenie inicjatywy mieszkanek i mieszkańców Smoguleckiej Wsi, którzy pielęgnując własną historię przybliżają ją wszystkim zainteresowanym. W ramach festynu ludowego okazała się trafionym punktem programu. Ożywiona oprawa dodała jej autentyczności i zachęciła, jak sądzę, do dalszych spotkań. Bo przecież to mieszkańcy są najważniejsi, to o nich będzie się wspominać za parę lat. O ich pomysłach, potrzebach i ich dokonaniach. Również o ich wrażliwości na formę artystyczną. O poszukiwaniu własnej tożsamości i roli naszych korzeni napisano już tomy, temat ten niezmiennie frapuje i porusza. To alegoria korzenia, a więc początku i pochodzenia, jak również tego, co niewidoczne. Co warunkuje wzrost tego, co widoczne i odczuwalne. Nasunęło mi się tu moje niedawne odkrycie: plakat do sztuki Sławomira Mrożka „Emigranci” autorstwa Tomasza Bogusławskiego. Jego przekaz pobudza wyobraźnię, obrazuje to, kim jesteśmy. Myślę, że nie tylko przez pryzmat emigracji.

Autorka: Maria Daniel

Fot. Maria Daniel, Justyna Makarewicz, powierzone

Zdjęcie na okładce: organizatorzy, członkowie rodzin U. Plewki-Schmidt oraz hr. Bogdana Hutten-Czapskiego oraz goście. Fot. M. Daniel 

Archiwa są ważne, niosą znaczenie i budzą wspomnienia, nie tylko Twoje, ale także i innych. Do wyboru takiej, a nie innej tematyki skłoniły nas przygotowania do ponownego uruchomienia połączeń kolejowych. Ta historyczna chwila nastąpi w grudniu 2026 r. Mieszkańcy Kcyni przez 26 lat byli odcięci od możliwości bezpośredniego podróżowania pociągiem. Prace trwają, obserwujemy je z wielką radością od ubiegłego roku, piszemy o nich także na stronie Archiwum, może więc warto się odpowiednio do powrotu pociągów przygotować? Zapraszamy na Archifest! 

Program wydarzenia Znów wsiąść do pociągu...  

9 czerwca o g. 17.30 - spotkanie/zbiórka fotografii i pamiątek, rejestracja wspomnień

Urząd Miejski w Kcyni, ul. Rynek 23, sala nr 1 

Dźwiękowe Archiwum Kcyni organizuje nabór zdjęć, pamiątek, dokumentów, ale i wspomnień związanych z podróżowaniem ze stacji Kcynia czy też pracą na kolei.

Kogo zapraszamy? wszystkich, którzy mają jakiekolwiek związki z koleją.

Rodziny i byłych pracowników stacji, kolejarzy, tych, którzy podróżowali pociągami, dojeżdżali do szkoły/pracy/na wypoczynek. Tych, którzy mają w swoich rodzinnych zbiorach fotografie, dokumenty lub inne artefakty (mundury, przedmioty związane z funkcjonowaniem stacji kolejowej, pieczątki, druki, inne). 

Spotkamy się także, by powspominać. Jak wyglądały podróże? O której podróżowało najwięcej osób? Do jakich miejsc ludzie dojeżdżali do pracy? Gdzie wyjeżdżało się na kąpieliska? A może masz wspomnienia z konkretnej podróży? Co się jadło, co się piło? Jak urozmaicało się czas podczas podróży?

Zachęcamy do tego, by na spotkanie przynieść:

• fotografie wykonane na dworcu w Kcyni, na peronie, w pociągu, zdjęcia kolejarzy pracujących w Kcyni  
• pamiątki (w tym np. mundury lub elementy munduru kolejarskiego, pamiątki dotyczące pracowników PKP)
• dokumenty związane z kolejnictwem (legitymacje kolejowe, bilety, rozkłady itp). 
• Chcemy je zeskanować, opisać i opracować, by potem na podstawie pozyskanych materiałów przygotować w późniejszym terminie wystawę planszową towarzyszącą ponownemu otwarciu linii kolejowej. 

Utworzona zostanie ponadto STACJA WSPOMNIEŃ - stanowisko rejestracji wspomnień, gdzie będzie można nagrać wspomnienia kolejowe w formie zapisu audio. 

10 czerwca o g. 17.30 - Kolejowy spacer w Kcyni (ale będzie też i o innych środkach transportu)

Zbiórka na Rynku w Kcyni. Ruszymy w trasę śladem środków lokomocji. Czas trwania spaceru: ok. 2 godzin zegarowych. W przypadku niesprzyjającej pogody spacer odbędzie się w innym terminie. 

Tekst: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni 

Do lapidarium, znajdującego się na cmentarzu żydowskim położonym przy ulicy Poznańskiej w Kcyni trafiły w dniu dzisiejszym dwie macewy. Potężny granitowy obelisk (o wys. 1,8 m) należący do Caspera Aronsfelda i macewa w formie prostokątnej płyty z piaskowca, upamiętniająca małżonków Rachelę i Barucha Bendet.

W kwietniu 2026 r. na terenie Zakładu Kamieniarsko-Betoniarskiego AG-MAR Mariusza Domżalskiego zostały odnalezione dwie płyty nagrobne. Właściciel zakładu skontaktował się z Urzędem Miejskim w Kcyni, informując o chęci nieodpłatnego przekazania macew. W dniu 28 kwietnia 2026 r. w obecności przedstawicieli Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z Delegatury WUOZ w Bydgoszczy oraz poprzedniego właściciela zakładu, Mariana Domżalskiego został spisany protokół z oględzin odnalezionych macew. Ustalono, że zostaną one przewiezione na teren lapidarium w Kcyni. Bardzo dziękuję Mariuszowi i Marianowi Domżalskim za przekazanie macew.

Przewiezienie i montaż macew w dniu 6 maja br. nie byłoby możliwe, gdyby nie współpraca z wieloma zaangażowanymi osobami. Słowa podziękowania kieruję przede wszystkim do prezesa Zakładu Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej w Kcyni Macieja Kędzierskiego za wyrażoną natychmiast chęć pomocy. Pracownicy ZGKiM z wielkim zaangażowaniem podeszli do tej niełatwej operacji. Z uwagi na ułożenie obelisku tuż przy płocie, w sąsiedztwie wielu innych bloków granitowych i kamiennych, należało bardzo precyzyjnie operować, by nie uszkodzić zarówno granitowej macewy, jak i znajdujących się w pobliżu elementów. Na pasach za pomocą koparki podniesiono ciężki blok granitowy upamiętniający Caspera Aronsfelda, a następnie przewieziono obydwie macewy na teren lapidarium. Tam dołączyły do pozostałych macew.

Przy ulicy Poznańskiej w Kcyni na cmentarzu żydowskim w formie lapidarium upamiętnieni są żydowscy mieszkańcy Kcyni. Do pierwotnie ułożonych w latach 90. 3 macew dołączyły kolejne, odnalezione na terenie Zakładu Poprawczego w Kcyni.

W marcu 2024 roku odbyła się ceremonia odsłonięcia oznakowania cmentarza, przygotowana we współpracy z Narodowym Instytutem Dziedzictwa i Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN. Można o tym przeczytać tutaj. Dzięki środkom finansowym otrzymanym w formie grantu (w wysokości 6.600 zł) ze Stowarzyszenia Żydowski Instytut Historyczny wszystkie inskrypcje znajdujące się na macewach i fragmentach macew zostały przetłumaczone z języka hebrajskiego i niemieckiego przez dr. Sławomira Pastuszkę. W ramach grantu sfinansowane zostało także wydanie broszury zatytułowanej Oni tu żyli przez wieki, dostępnej także w formie elektronicznej - kliknij tutaj.

Gmina Kcynia konsekwentnie od wielu lat inicjuje i upamiętnia swoją wielokulturową przeszłość, upowszechniając wiedzę o tych, którzy tutaj żyli przed wojną - przedstawicielach trzech nacji: Polakach, Niemcach i Żydach. Choć od czasu zakończenia II wojny światowej, w wyniku której doszło do nieodwracalnych zmian w strukturze społecznej miasta minęło ponad 80 lat, to w zakresie świadomości historycznej nadal jest wiele do zrobienia. Świadomość bogactwa wielokulturowej społeczności budowana jest dzięki materialnym śladom kultury, ale też dzięki kontaktom z potomkami dawnych mieszkańców i upowszechnieniem wspomnień, artykułów i relacji.

Dzięki pomocy dr. Sławomira Pastuszki, który przetłumaczył także inskrypcje na odnalezionych macewach, wiemy, kogo upamiętniają. Serdecznie dziękuję dr. Sławomirowi Pastuszce, Zbigniewowi Prusakowi oraz Damianowi Amonowi Rączce za pomoc i służenie radą na każdym etapie realizacji tej operacji. 

Dziś natomiast kolejne odkrycie - obelisk Caspera Aronsfelda jest dwustronny: napis jest umieszczony na dwóch bokach obelisku, po jednej stronie w języku niemieckim (o tym wiedzieliśmy), po drugiej zaś - po hebrajsku (o tym dowiedzieliśmy się dziś podczas montażu). Hebrajska wersja także zostanie przesłana do przetłumaczenia, będę Państwa informować, co wyryto w kamieniu.

Cieszy fakt, że macewy obywateli kcyńskich trafiły na właściwe miejsce. Tam, gdzie znajdowałyby się, gdyby Niemcy nie zniszczyli cmentarza żydowskiego podczas II wojny światowej. Warto w tym miejscu wspomnieć, że w wyniku ustaleń genealogicznych poczynionych przez regionalistę Zbigniewa Prusaka dowiedzieliśmy się, że Casper Aronsfeld (1822-1897), którego obelisk od dziś znów znajduje się na cmentarzu to ojciec Davida, a dziadek Cesara Aronsfelda, historyka urodzonego w Kcyni. Historia zatacza koło.

To szczęśliwy dzień.

Tekst i zdjęcia: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni 

Z uczniami klas 8. rozmawialiśmy o wartościach: o tym, czym jest człowieczeństwo, honor, godność. Co to znaczy być „przekaźnikami prawdy”. Tablicę w klasie zapełniały kolejne hasła, podawane przez młodych ludzi: wytrwałość, przyjaźń, odwaga, prawo do decydowania, honor. Zastanawialiśmy się, kiedy jesteśmy prawdziwie wolni i co dają nam wspomnienia. Rozmawialiśmy także o naszych najwcześniejszych wspomnieniach.

Wspólnie obejrzeliśmy film „Będę pisać” przygotowany przez organizatorów akcji – Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN i rozmawialiśmy o relacji Zosi i Natana.

W czasie lekcji poświęciliśmy też kilka minut na rozmowę o kcyńskiej społeczności żydowskiej.

Chętni mogli przypiąć papierowego żonkila – znak pamięci oraz ulotki i broszury dotyczące kcyńskich Żydów.

Społeczność Szkoły Podstawowej im. Jana Czochralskiego w Kcyni od 2019 roku nieprzerwanie (z wyłączeniem lat pandemii) uczestniczy w akcji Żonkile. Pierwsze roczniki, które brały udział w akcji, w tym i ubiegłym roku pisały maturę.  Oprócz pamięci o powstańcach w getcie akcja promuje szacunek i postawę otwartości na drugiego człowieka, uświadamia siłę słów, z której nie zawsze zdajemy sobie sprawę.

Dziękuję Dyrekcji Szkoły Podstawowej w Kcyni, w szczególności pani wicedyrektor Natalii Żychlińskiej-Nowakowskiej za współpracę przy organizacji lekcji. Dziękuję także aktywnej młodzieży, która dzieliła się refleksjami. Po zakończonych lekcjach żółte tulipany - znak pamięci – zaniosłam na kcyński cmentarz żydowski.

#łaczynaspamiec #zonkile

Czterdziestoosobowa grupa w sobotnie przedpołudnie ruszyła w trasę w ramach "Ciekawości świata na wyjeździe". Realizując obietnicę złożoną nam podczas jesiennego spotkania, Anna Perlik-Piątkowska pokazała nam najpiękniejsze zakątki Dzielnicy Muzycznej w Bydgoszczy i kilka miejsc w Dzielnicy Sielanka. Atrakcji na trasie nie brakowało, a i wiosna postarała się tego dnia szczególnie: po początkowym zachmurzonym niebie nie było śladu, kwitły magnolie, wiśnie i śliwy, a w Ogrodzie Botanicznym spadał na nas deszcz drobnych białych kwiatków niczym w procesji Bożego Ciała. 

tekst i zdjęcia: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni

ZAPOWIEDŹ I ZAPISY

[edit - 15.04.2026] Zakończono zapisy na wycieczkę z uwagi na wyczerpanie limitu miejsc. 

Dźwiękowe Archiwum Kcyni zaprasza na jedyną taką Ciekawość świata na wyjeździe. To już kolejna wycieczka, na którą się wybieramy. Dotychczas byliśmy w: Muzeum Kanału Bydgoskiego (2025 r.), Bydgoszczy (2021 r.), Fordonie (2018 r.)
Szczegóły organizacyjne tegorocznej wycieczki:

• sobota, 25 kwietnia w godz. 10 - 15
• zwiedzamy Ogród Botaniczny, dzielnicę Sielanka i Muzyczną - nie zabraknie atrakcji na trasie!
• oprowadza nas Anna Perlik-Piątkowska, autorka książek i znawczyni dawnej Bydgoszczy
• przejazd bezpłatny, finansowany z budżetu Gminy Kcynia
• prowiant i wyżywienie w trakcie wycieczki we własnym zakresie
• zapisy telefoniczne:

pod nr tel. 52 589 37 20 w. 115 lub 608 649 009 

- wyjazd o g. 10 z zatoczki autobusowej na kcyńskim Rynku. 

Zapraszamy do udziału w tym wyjątkowym wydarzeniu!

Dobrych, rodzinnych chwil podczas świątecznego śniadania. Rozmowy o Bliskich - tych, których mamy obok siebie i tych, którzy odeszli. Przekazywania tradycji i rodzinnych zwyczajów młodemu pokoleniu.

                                                                                                                                   Wesołego Alleluja! 

Chwila rozmowy, najczęściej w piątkowy poranek, gdy samochodem (!) przyjeżdżał po zakupy. Całkiem niedawno z żalem zrezygnował z prowadzenia auta. Lubił to. Nie rozumiał młodych, tej szybkości ich aut, tego pędu. 

W rozmowie tyle wątków. To była najczęściej chwila, taki błysk, ale nie dało się nie przystanąć. Zwykle udało nam się zahaczyć o kilka tematów. Nie wiem, jak to robił, ale w gestach i słowach czuć było tą serdeczność i sympatię. Opowiadał o rodzinie, o troskach - o zdrowiu, najczęściej Żony. Kochana, oby jak najdłużej Pan Bóg dał razem .... zwierzał się. Był dla mnie osobiście człowiekiem z innego świata - ujmujący, szarmancki. Zawsze miał czas i zawsze pamiętał. I przekazywał, jak razem z żoną śledzą informacje o archiwum, jak są dumni, jak się cieszą z moich odwiedzin. 

Spotkania w Ich domu. Kilka razy do roku, zazwyczaj przy okazji Świąt. Przynosiłam Im - pani Jance i panu Heniowi - kalendarz Dźwiękowego Archiwum Kcyni, przy okazji, najczęściej na gorąco, rejestrując kolejne wspomnienia. Wierszyki z dzieciństwa, opowieści o członkach Chóru "Echo", o zabawach, o tym świecie, który odchodzi i tym, który nadchodzi, a który trudno zrozumieć. Często także pan Henio przemycał swoje zdanie o współczesnej muzyce - Kochana kiedyś to miało melodię, słowa, a teraz? pytał retorycznie. 

Serdeczność, taka rycerskość pana Henia wobec kobiet, tak rzadko spotykana współcześnie. Oj Kochana - zasada jest jedna - marynarki ja nie zdejmę na uroczystości od początku do końca. Garnitur trzeba mieć, szacunek musi być - opowiadał  w niepublikowanej jeszcze rozmowie, którą zarejestrowaliśmy 19 grudnia ubiegłego roku. Był był dla mnie człowiekiem z poprzedniej epoki. Zawsze gentleman -zapamiętam to podawanie płaszcza, gdy zbierałam się do wyjścia. A w domu państwa Wesołowskich serdeczna rozmowa. Zawsze podkreślał, jak dumni są z wnuków i ich osiągnięć. Za rzadko się spotykaliśmy. Zawsze coś: jak nie obowiązki, to niecierpiące zwłoki sprawy. Życie nie czeka. 

Dlatego tak wielki smutek, że nie dokończymy naszej grudniowej rozmowy. Miałam znów odwiedzić dom przy Okrężnej. Spoczywaj w pokoju panie Heniu. 

Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni

W dziale Nagrania znajdziecie fragmenty wspomnień pana Henryka Wesołowskiego. 

Wspomnienia innych osób: 

Na zdjęciu: uczennice szkoły w Żurawi. Z archiwum Brygidy Prus

Z przyjemnością informuję, że na stronie www.kujawsko-pomorskie.pl można się zapoznać z wywiadem Historia wciąga, historia kręci, w którym opowiadam o działalności Dźwiękowego Archiwum Kcyni: jego specyfice, podejmowanych akcjach społecznych, innych inicjatywach kulturalnych, z których znana jest Kcynia. Zapraszam do lektury.

Link do wywiadu na portalu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Kujawsko-Pomorskiego: kliknij tutaj. 

Zdjęcia: Tomasz Czachorowski dla KPUM

Wywiad: Biuro Prasowe KPUM

Na okładce: Zrzut ekranu ze strony www.kujawsko-pomorskie.pl 

Zapraszamy do Nakła nad Notecią w dniach 19-20 czerwca br. Znakomita okazja, by spotkać regionalistów oraz naukowców, których zainteresowania koncentrują się wokół historii, zabytków, dziedzictwa społecznego i wybitnych osobistości z Krajny i Pałuk. Wstęp na konferencję jest bezpłatny. Konferencja będzie transmitowana na kanale Youtube Dźwiękowego Archiwum Kcyni. 

[edit: 11.05.2026] Nasza konferencja coraz bliżej. Za miesiąc i kilka dni spotkamy się na Przystani Powiat Nakielski, by wspólnie posłuchać regionalistów, naukowców, muzealników i zdobyć nowe informacje na temat historii Krajny i Pałuk. Bo historia obydwu tych regionów jest wielowątkowa i fascynująca. 

Na ogłoszony nabór wpłynęło ponad 20 zgłoszeń - Wasz odzew nas zaskoczył. To było wyzwanie, by w dwudniowym programie konferencji zmieścić wszystkie wystąpienia i nie siedzieć od rana do nocy. Wspólnie ułożyliśmy agendę, w której nie zabraknie także atrakcji dla prelegentów, takich jak wspólny rejs statkiem po Noteci.

Po sukcesie ubiegłorocznej konferencji popularnonaukowej w Kcyni, która przyciągnęła licznych fanów lokalnej historii zarówno na sali, jak i przed ekranami komputerów podczas transmisji online, Dźwiękowe Archiwum Kcyni oraz Lubaszcz z historią zapraszają na drugą edycję wydarzenia. W tym roku do grona organizatorów dołączył Powiat Nakielski, a patronat honorowy nad konferencją objął Starosta Nakielski Krzysztof Błoński. Konferencję objęło swoim patronatem także Centrum Archiwistyki Społecznej.

Konferencja odbędzie się w dniach 19–20 czerwca 2026 r. (piątek, sobota) na malowniczej Przystani Powiat Nakielski w Nakle nad Notecią.

Krajna i Pałuki to regiony, w których historia czai się za każdym rogiem – w starych zabudowaniach, starych mapach, a czasem w opowieściach mieszkańców. To tereny pełne fascynujących, lokalnych historii, które wciąż czekają na odkrycie i pokazanie światu.

Rozpoczynamy nabór prelegentów! Zachęcamy do przesyłania zgłoszeń regionalistów, zarówno pasjonatów jak i naukowców, którzy chcą podzielić się swoimi badaniami, ciekawymi opowieściami lub lokalnymi odkryciami z Krajny i Pałuk. Uwaga – temat wystąpienia powinien różnić się od tego z poprzedniej edycji, żeby każdy rok konferencji był pełen nowych odkryć i inspiracji.

Szczegóły znajdziecie w formularzu zgłoszeniowym: https://forms.gle/YsaSuC5tyJZjtdBz5

Śledźcie wydarzenie na Facebooku, żeby być na bieżąco: https://facebook.com/events/s/wielka-ma%C5%82a-historia-krajny-i-/26208297668764765/

Organizatorzy:

Dźwiękowe Archiwum Kcyni (Justyna Makarewicz)

Lubaszcz z historią (Monika Lis)

Powiat Nakielski

Kontakt:

Justyna Makarewicz – justyna.makarewicz@kcynia.pl

Monika Lis – monika.rozploch@gmail.com

Z okazji święta Ofiarowania Pańskiego, które w Kościele katolickim jest obchodzone także jako Dzień Życia Konsekrowanego, przygotowałam materiał, który przybliża w sposób dość ogólny informacje na temat obecności zgromadzeń zakonnych w historii Kcyni. W dziejach miasta byli obecni: 

• Karmelici (trzewiczkowi)- sprowadzeni do Kcyni przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Wojciecha Baranowskiego 27 lipca 1612 roku. Wraz ze sprowadzeniem konwentu Karmelitów arcybiskup nadał im ziemie pod Kcynią. Zakonnicy pracowali w Sanktuarium kcyńskim do 1835 roku, gdy po decyzji władz pruskich nastąpiła kasata zakonu w Kcyni i przekazanie majątku zakonu duchowieństwu diecezjalnemu. Ostatnim przeorem kcyńskiego konwentu był Hilary Śliwiński (imię zakonne: Hilary od św. Jana). Jego portret, wykonany między 1850 a 1860 rokiem, a więc już po zakończeniu pełnienia funkcji przeora w Kcyni, znajduje się w Parafii Farnej w Kcyni. 

Na podstawie: Sanktuarium Krzyża Świętego w Kcyni, M. Puziak (red.), Pelplin-Bydgoszcz 2022, Hilary Śliwiński – Wikipedia, wolna encyklopedia (dostęp z 4.02.2026)

Portret ostatniego przeora kcyńskich karmelitów - o. Hilarego Śliwińskiego. Własność Parafii Farnej w Kcyni

• Diakonisy- siostry w kościele ewangelickim, które opiekowały się chorymi i samotnymi i prowadziły ochronkę dla dzieci. Sprowadzone do Kcyni w 1901 r., dzięki bezpośrednim staraniom pani von dem Knesebeck z Grocholina, która przekazała hojny datek oraz wyposażenie ich mieszkania. Wtedy urządzono "stację diakonisek wraz z małym przedszkolem". Na początek została przysłana tylko jedna siostra, Natalie Fiedler. Miejscowi ewangelicy składali datki na założenie stacji. 

Na podstawie: Z przeszłości i teraźniejszości parafii ewangelickiej w Kcyni w dniu inauguracji nowego kościoła. Philipp Fuβ-Hippel, Bydgoszcz (brak daty), 1913 (tł. Ks. Kozłowski) 

Na zdjęciu: Dzieci z ochronki z opiekunkami. Prawdop. Kcynia, początek XX wieku. Fotograf Otto Scheibe, Exin. Z archiwum Zbigniewa Prusaka

• Służebniczki Niepokalanego Poczęcia NMP, obecne w Kcyni od 1937 r. Sprowadzone do miasta w wyniku prośby ks. proboszcza Pawła Pękackiego, skierowanej do matki generalnej służebniczek, s. Agaty Liczbińskiej. Prowadziły przedszkole (ochronkę) w Kcyni przed wojną i krótko po jej zakończeniu (do 1948 r.), opiekowały się chorymi i samotnymi, posługiwały w czasie okupacji, gdy aresztowano i wywieziono księży do obozu w Dachau. Kierowniczką przedszkola była s. Flawia Dzwonkowska. Członkinie zgromadzenia pracowały w parafii pw. WNMP w Kcyni do końca lipca 2025 r. 

Na podstawie: Historia placówki zgromadzenia Sióstr Służebniczek Maryi, s. Teresa Noemi Wyszecka. W: Sanktuarium Krzyża Świętego w Kcyni, M. Puziak (red.), Pelplin-Bydgoszcz 2022

 

Serdecznie dziękuję ks. Pawłowi Froelichowi, proboszczowi parafii w wielkopolskim Buku za pomoc w zdobyciu dodatkowych materiałów dotyczących ks. Wierzbickiego, pochodzących z archiwum parafialnego. To dzięki jego pomocy uzyskałam zdjęcia z kroniki parafialnej i portret Księdza, znajdujący się na plebanii w Buku.

Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni 

Dla nas - czytelników Dźwiękowego Archiwum Kcyni i miłośników historii lokalnej to okazja, by wspomnieć ofiary obozów koncentracyjnych i zagłady, ofiary zbrodniczej polityki nazistowskich Niemiec.

Dopóki o nich pamiętamy, dopóki pamięć o nich nie ginie... nie odchodzą, nie znikają całkiem z pamięci zbiorowej. 

Często ich jedyną przewiną było to, że byli Polakami, że należeli do duchowieństwa czy byli nauczycielami, że dawali swoją postawą czy wypowiedziami odważne świadectwo przynależności do narodu polskiego i stosunku do nowej władzy. Można było być aresztowanym z najbardziej błahych powodów - bo przedwojenny znajomy postanowił się zemścić, bo posiadało się przedmiot, który mógł być potencjalnie zagrożeniem dla Niemców. Władzom zależało na podtrzymywaniu atmosfery ciągłego strachu i niepewności. 

Jedną z takich osób - ofiar II wojny światowej -  był ks. dr Kornel Wierzbicki, duchowny pochodzący z Kcyni. 

Urodził się 3 sierpnia 1898 roku w Kcyni. Jego rodzicami byli Józef Wierzbicki i Katarzyna z domu Osmańska. Ojciec Józef  Wierzbicki prowadził w Kcyni firmę budowlaną, budował m.in. dom prof. Czochralskiego. Bratem Kornela Wierzbickiego był Bogdan Wierzbicki, inżynier budowlany, który kontynuował działalność ojca. W małżeństwie Katarzyny i Józefa na świat przyszli jeszcze Tadeusz i Irena. 

Kornel Wierzbicki skończył szkołę średnią i studia teologiczne w Poznaniu. Tam też w 1933 r. przyjął święcenia kapłańskie. Jak podaje strona internetowa:¹  przebieg jego ścieżki zawodowej wyglądał następująco:

Spotkanie z autorami audiodokumentu przyciągnęło licznych słuchaczy cyklu "Ciekawość świata". Przybyła do Urzędu Miejskiego w Kcyni publiczność swoją obecnością dała świadectwo tego, że wspomnienia z okresu II wojny światowej są dla niej istotne, że ludzie wciąż widzą zasadność wracania do nich i rozmowy o świadkach historii.

Czy doświadczenie totalitaryzmów XX wieku czegokolwiek nauczyło ludzkość, czy następne pokolenia wyciągnęły z tego tragicznego doświadczenia jakieś wnioski? To już osobny temat.

Witając naszych gości - reportażystów, dziennikarzy Polskiego Radia PIK: Żanetę Walentyn i Michała Słobodziana prowadząca cykl "Ciekawość świata" Justyna Makarewicz podkreśliła, że już od dawna chciała zorganizować takie spotkanie - wspólne słuchanie reportażu połączone z rozmową z jego twórcami. Obchodzona niedawno 81. rocznica wyzwolenia obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau oraz wyjątkowa realizacja, której podjęli się Goście, były ku temu wspaniałą okazją. 

Wspólnie wysłuchaliśmy audiodokumentu "Tu się nie płacze". Taka formuła jest połączeniem słuchowiska, które powstało w oparciu o wspomnienia Heleny Dunicz-Niwińskiej i Józefa Kropińskiego z innymi gatunkami radiowymi - dokumentem, reportażem. Publiczność w skupieniu wysłuchała wspomnień czytanych przez wybitnych aktorów - Annę Seniuk, Przemysława Bluszcza, Mateusza Rusina, Leona Charewicza. W trakcie słuchania towarzyszyło nam wiele refleksji i uczuć - od współczucia po smutek i wdzięczność, że przyszło nam żyć w czasach względnego pokoju.

W drugiej części spotkania zapytaliśmy naszych Gości, w jakich okolicznościach dowiedzieli się o postaci Józefa Kropińskiego, ile trwała praca nad audiodokumentem, kto miał wpływ na dobór obsady aktorskiej. Michał Słobodzian uzupełnił powojenne losy Józefa Kropińskiego, który swoimi kompozycjami próbował zainteresować władze, próbował je wydać. Żaneta Walentyn wskazywała, że w przypadku dorobku Kropińskiego zaistniała taka sama sytuacja, jak w przypadku Czochralskiego - to zainteresowanie obcokrajowców było pierwsze, w kraju dorobek jednego i drugiego nie był powszechnie znane. Włoski muzyk Francesco Lotoro odkrył kompozycje Kropińskiego i nawiązał kontakt z Akademią Muzyczną w Bydgoszczy. "Jeśli ta muzyka nie jest wykonywana, to tak, jakby ci  ludzie wciąż byli za drutami. Muzyka jest symbolem życia" - opowiadał w audiodokumencie. Rozmawialiśmy także o innych członkach obozowych orkiestr (m.in. znanej Almie Rose, której wujem był kompozytor Gustaw Mahler), a także tych, którzy spisali i wydali wspomnienia, jak Anita Lasker czy Szymon Laks. Nasi Goście opowiadali także, w jaki sposób przebiega praca nad ostatecznym kształtem audiodokumentu, że to są często godziny spędzone na powtarzalnym słuchaniu tego samego fragmentu, dbałości o to, by wszystko do siebie pasowało, było spójne i zrozumiałe dla słuchacza. Audiodokument jest dostępny w serwisie Youtube (kliknij) lub Spotify (kliknij). 

Aby wysłuchać jednej z kompozycji Józefa Kropińskiego, zatytułowanej "Rezygnacja" w interpretacji Francesco Cassano, kliknij tutaj 

Tekst i zdjęcia: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni

ZAPOWIEDŹ

Kilka dni po radiowej premierze audiodokumentu Tu się nie płacze zapraszamy Państwa na wyjątkowe spotkanie. We wtorek, 3 lutego o g. 17.30 w Urzędzie Miejskim w Kcyni, w ramach cyklu "Ciekawość świata" wspólnie wysłuchamy produkcji audio, a także porozmawiamy o tym niespotykanym projekcie. Spotkanie odbędzie się z udziałem autorów audiodokumentu: Żanety Walentyn i Michała Słobodziana - dziennikarzy, reportażystów Radia PIK. Będzie stanowić element obchodów 81. rocznicy wyzwolenia Auschwitz-Birkenau. 

O audiodokumencie "Tu się nie płacze":

Czy muzyka może zabijać? Czy najszlachetniejsza z Muz może nieść śmierć? Dlaczego Beethoven był ulubionym kompozytorem Hitlera? Dlaczego w obozach torturowano i zabijano ludzi w rytmie marsza?

Odpowiedzi na te pytania szukają reportażyści Polskiego Radia PiK Żaneta Walentyn i Michał Słobodzian w audiodokumencie pt.”Tu się nie płacze”. Ich najnowsza produkcja to połączenie słuchowiska, dokumentu i audycji o muzyce. To opowieść o dramacie dwojga ludzi, którzy nigdy się nie spotkali, jednak ich losy splotła muzyka w nieludzkim czasie i w nieludzkim miejscu. Józef Kropiński był Bydgoszczaninem. Helena Dunicz - Niwińska Lwowianką. On przed wojną uczył gry na altówce i komponował, ona skończyła konserwatorium i grała na skrzypcach. W czasie wojny trafili do obozów koncentracyjnych. Kropiński do Auschwitz i Buchenwald. Dunicz – Niwińska do Auschwitz – Birkenau. Oboje grali w obozowych orkiestrach. On dodatkowo w Buchenwaldzie skomponował około 500 utworów. Ona po wojnie nigdy do muzyki nie wróciła. Jego utwory po wojnie popadły w zapomnienie.

W audiodokumencie „Tu się nie płacze” wystąpią wybitni aktorzy: Anna Seniuk w roli Heleny Dunicz - Niwińskiej i Przemysław Bluszcz w roli Józefa Kropińskiego, a także Anna Grycewicz, Leon Charewicz, Mateusz Rusin oraz Przemysław Wyszyński. Całość reżyseruje nagradzany w kraju i za granicą Waldemar Modestowicz, od lat związany z Teatrem Polskiego Radia. Za reżyserię dźwięku odpowiadają Maciej Kubera (Teatr Polskiego Radia) oraz Kamil Bzdzian (Polskie Radio PiK). Muzykę skomponowali i wykonali Kamil Bzdzian oraz Dorota Demidowicz (Akademia Muzyczna w Bydgoszczy). W pracy nad audiodokumentem pomogła także profesor Aleksandra Kłaput – Wiśniewska, od lat związana z Akademią Muzyczną w Bydgoszczy.

Premiera audiodokumentu Żanety Walentyn i Michała Słobodziana pt.”Tu się nie płacze” w Polskim Radiu PiK we wtorek 27 stycznia o godzinie 17.05, w 81 rocznicę wyzwolenia obozu Auschwitz – Birkenau.

Materiał, na podstawie materiału prasowego Radia PIK, Justyna Makarewicz 

Na okładce: Grafika aut. Izabeli Langner

Otwarcia obrad dokonali w imieniu organizatorów - bp Jerzy Samiec, biskup Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP oraz Piotr Kędziora, członek zarządu Fundacji Kamienie Pamięci. Ksiądz biskup stwierdził: "Pamięcią historyczną mierzy się to, jakim jesteśmy narodem". Podziękował także uczestnikom konferencji za cichą, codzienną pracę przy zachowaniu dziedzictwa ewangelików. Program konferencji zapowiadał się bardzo obiecująco. Organizatorzy zapewnili, że w późniejszym terminie zapis video poszczególnych prelekcji będzie dostępny na kanale Luteranie w Warszawie w serwisie Youtube.

Tymczasem wysłuchaliśmy bardzo ciekawych wystąpień, zarówno o charakterze wprowadzającym w specyfikę dziedzictwa ewangelickiego w Polsce, jak i pokazującym konkretne realizacje, przykłady działań. Miło było spotkać znajomych - wśród uczestników konferencji był Michał Wiśniewski, reprezentujący Lapidaria. Zapomniane Cmentarze Pomorza i Kujaw oraz Andrzej Grzegorczyk z Fundacji Kwela, którzy wygłosili swoje wystąpienia, dzieląc się doświadczeniem opieki nad cmentarzami. Dobrym pomysłem organizatorów było oddanie mikrofonu uczestnikom konferencji - każdy mógł przedstawić się, powiedzieć, gdzie działa, co go tutaj sprowadziło. W ten sposób, w trakcie sekcji "przedstawmy się" mogłam opowiedzieć o blisko 30 zidentyfikowanych cmentarzach ewangelickich na terenie gminy Kcynia i pięknie i wyjątkowości obiektu, jakim jest kaplica rodziny von Busse, znajdująca się na terenie cmentarza ewangelickiego przy ul. Szubińskiej w Kcyni. Zdaje się, że zrobiłam jej dobrą reklamę, bo w trakcie przerwy kawowej wielu zagadywało mnie o kaplicę, zaintrygowanych opowieścią o znajdujących się w jej wnętrzu mozaikach.

Wśród uczestników konferencji była całkiem silna reprezentacja Kujaw i Pomorza, w tym sąsiedzi z Janowca Wielkopolskiego.

Tego typu spotkania pozwalają na nawiązywanie kontaktów i wzajemne dzielenie się doświadczeniami. W kuluarach wiele osób podkreślało potrzebę cyklicznych spotkań, w trakcie których można przeprowadzać swoistą giełdę pomysłów.

Składam gratulacje dla organizatorów i wypada tylko poczekać na udostępnienie filmowego zapisu poszczególnych wystąpień, by móc jeszcze raz wracać do przedstawianych tam treści.

Tekst i zdjęcia: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni

KONKURS - ZASADY I OGŁOSZENIE

W niedawnym poście na FB Dźwiękowego Archiwum Kcyni informowałam, że w tym roku archiwum będzie się promowało po pałucku. Pod koniec 2025 roku opracowane zostały dwa gadżety, które nawiązują do pałuckiej gwary, upowszechniając jej wyrażenia wśród odbiorców. 

Jednym z przedmiotów jest płócienna, bardzo pojemna, solidna torba, która oprócz logo DAK ma hasło: Dygom sprawunki. Drugim elementem promocyjnym jest notes eko z długopisem, który na okładce także ma umieszczone hasło w gwarze pałuckiej: Nagryzdej se tu, co jyno kcesz! Stwierdziłam, że przygotowanie gadżetów codziennego użytku, a do takich niewątpliwie należy i notes, w którym zapisujemy ważne i nieważne informacje, a także torba, którą możemy zabrać na codzienne zakupy w mieście, to najlepsza promocja. Hasło jest doskonale widoczne, gdy dźwigając codzienne zakupy będziecie zmierzać ze sprawunkami do domu. 

Tu mieszkamy i tu działamy. Chcę podkreślić, że właśnie na Pałukach leży Kcynia, zależy mi na upowszechnianiu nazwy tego regionu, a także zachęceniu wszystkich do zdobywania informacji o jego dziejach. Niejako pokłosiem zorganizowanej w czerwcu 2025 r. konferencji Wielka mała historia Krajny i Pałuk była myśl, by przygotować gadżety zawierające hasła w gwarze pałuckiej. Znakomita prelekcja Mirosława Kaźmiyrza Binkowskiego zostawiła w nas wszystkich sporą potrzebę akcentowania, że to na tych ziemiach ludzie, jeszcze całkiem niedawno, bo 20, 30 lat temu używali gwary. Obecnie gwara przetrwała w postaci szczątkowej, używamy niektórych słów, nawet nie wiedząc często, jakie jest ich pochodzenie. Wybór haseł konsultowałam z panem Mirosławem Binkowskim, ekspertem w dziedzinie gwary pałuckiej, któremu z tego miejsca bardzo dziękuję za pomoc. 

Dziś (tj. 19 stycznia) wieczorem na fanpage Dźwiękowego Archiwum Kcyni pojawi się informacja o konkursie, w którym można wziąć udział i powalczyć o pałuckie gadżety. Gorąco do tego zachęcam. Szczegóły konkursu, termin i zasady - www.facebook.com/DzwiekoweArchiwumKcyni 

Tekst: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni

Tym bardziej, aby nie zatarło się w pamięci to, co istotne, warto podsumować mijające 12 miesięcy. To był dobry czas dla Dźwiękowego Archiwum Kcyni. Powstały nowe artykuły, pojawiły się nowe inicjatywy, w które się włączyliśmy. Na podkreślenie zasługuje zwłaszcza I Konferencja Regionalistów Wielka mała historia Krajny i Pałuk, którą organizowaliśmy wspólnie z Moniką Lis z inicjatywy Lubaszcz z historią. Te dwa dni były prawdziwym świętem lokalnych historii i sprzyjały promocji tych dwóch niezwykłych regionów, jakim są Krajna i Pałuki. Graficzne podsumowanie roku, zawierające fotograficzny kolaż w podstawowych obszarach działalności Archiwum, znajdziecie w galerii dostępnej pod tym artykułem.

Ciekawość świata- To był dobry rok. Różnorodny, obfitujący w spotkania (często dwa w miesiącu). Lubimy i lubimy spędzać za sobą czas. Zostawiam Was z przesłaniem ze śpiewającego podsumowania roku, które było jednocześnie moimi życzeniami noworocznymi dla Was: Błyszcz, błyszcz, nie przestawaj świecić!, zaczerpniętymi z piosenki Kaśki Nosowskiej i Błażeja Króla. Były miesiące, że spotykaliśmy się dwukrotnie. Co charakterystyczne, otworzyliśmy się też na nową formułę - dwukrotnie zorganizowane zostały warsztaty tworzenia ozdób z wykorzystaniem naturalnych materiałów. Warsztaty z panią Joanną Kaźmierczak-Kowalską cieszyły się dużym powodzeniem. 

Ciekawość świata w liczbach:

• 12. rok naszego cyklu spotkań
• 17 spotkań w 2025
• wierna publiczność, co roku poszerzająca się o kolejne osoby, także spoza Gminy Kcynia
• konkretne plany na najbliższe 2 miesiące poczynione: pierwsze spotkanie już 12. stycznia 2026 r. - (o szczegółach w dalszej części artykułu)
• 1 wycieczka do muzeum, 1 konferencja regionalistów, 2 warsztaty tworzenia ozdób, III edycja Warsztatów z pamięci z Centrum Archiwistyki Społecznej

Spacery z historią 

To wakacyjnej inicjatywa, w czasie której zwiedzamy miasto i poznajemy w terenie jego historię. Każdego roku z innym hasłem przewodnim. Jestem od początku odpowiedzialna za opracowanie tras i materiałów towarzyszących Spacerom z historią. Od pomysłu, hasła przewodniego po wymyślanie "wrednych" quizów.

Spacery z historią w liczbach:

• odbywają się od 2013 roku
• 7 spacerów w 2025 r.
• 1 spacer z powodu deszczowej pogody odbył się stacjonarnie
• 1 raz ćwiczyliśmy jogę

Dziękuję Wam za obecność, dzielenie się wspomnieniami i opowieści o smakach i zapachach, Wasze przepisy na smakołyki, uśmiech, uśmiech, uśmiech. Bycie razem - o to w tym chodzi. Pamiętacie czytanie legendy o złotowłosej Kaśce i cudownym kcyńskim Panu Jezusie?

Promocja Archiwum i Kcyni 

Skrzynki pod Poznaniem. Olsztyn. Warszawa. Falenty. Wrocław. Łódzkie. Gocław.

To tylko niektóre z miejsc, w których w prezentacjach, na panelach i warsztatach opowiadałam o działalności Dźwiękowego Archiwum Kcyni, o historii Kcyni i tym fantastycznym "zajęciu", jakim jest prowadzenie archiwum społecznego i utrwalanie wspomnień.

Archiwista nie ma wolnego, wiedzą o tym doskonale moi znajomi, którzy bezbłędnie wyczuwają moment, gdy nastawiam radar na wysłuchanie wspomnień i od razu "wchodzę" w tryb zadawania pytań. Wiele w tym roku było takich sytuacji i spotkań - nieważne, czy to poznańska cukiernia, czy podmiejski pociąg. Lubię ludzi i lubię ich słuchać. 

Takie spotkania to przede wszystkim ludzie i wzajemna wymiana doświadczeń, energii, inspiracji i pomysłów. Czerpię wiele ze współpracy z Centrum Archiwistyki Społecznej, aktywistami Forum Dialogu, innymi osobami tak samo "wkręconymi" w historię i pamięć.

Cieszy, że tylu ludzi w Polsce i poza jej granicami "kojarzy" Kcynię z Dźwiękowym Archiwum Kcyni, wie, gdzie są Pałuki.

Dziękuję także przedstawicielom lokalnych mediów: za zainteresowanie Archiwum, za reportaże, materiały prasowe i newsy w lokalnych wiadomościach. Dziękuję także naszym samozwańczym przedstawicielom w terenie - osobom, które czytając archiwalną prasę są wyczuleni na Kcynię i podsyłają mi różnego rodzaju notki, wzmianki, kurioza - z przyjemnością je będę zamieszczać na łamach Dźwiękowego Archiwum Kcyni: na stronie i naszych profilach w mediach społecznościowych. 

Publikacje

To ważny segment w działalności Dźwiękowego Archiwum Kcyni - pomimo rozwoju technologii jesteśmy w gronie tych, którzy cenią słowo wydrukowane.

W tym roku były to dwie publikacje, w które Archiwum było zaangażowane:

Przystanek rodzinnych wspomnień - publikacja do samodzielnego uzupełnienia o wspomnienia Waszej rodziny. Mnóstwo miejsca do zapełnienia notatkami i anegdotami, wspomnieniami z dzieciństwa.

Opracowanie: Justyna Makarewicz

Notes#2 Wielka mała historia Krajny i Pałuk. Publikacja wydana przez Fundacja Ari Ari , współfinansowana z dotacji Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, zawierająca większość referatów wygłoszonych w trakcie I Konferencji Regionalistów Wielka mała historia Krajny i Pałuk, zorganizowanej przez @Dźwiękowe Archiwum Kcyni i Lubaszcz - z historią

Redakcja: Monika Lis oraz Justyna Makarewicz

Opracowanie graficzne: Zuzanna Kowalska

Obydwie publikacje są dostępne w wersji cyfrowej, do bezpłatnego pobrania.

Na nadchodzący rok przyjmijcie najlepsze życzenia - zdrowia, pomyślności we wszystkich Waszych aktywnościach. Zachęcam do uczestnictwa w nadchodzących wydarzeniach, które przygotowuje Dźwiękowe Archiwum Kcyni. Pierwsza okazja do spotkania już 12 stycznia 2026 r. Wtedy to zainaugurujemy 13. rok Ciekawości świata - tego dnia zapraszam Was na spotkanie z panią Małgorzatą Zduniak. Nasza wykładowczyni przedstawi temat: Jak obcy stają się nami. Dziedzictwo, przyroda i moda na ludowość na przykładzie Olendrów. Początek o g. 17.30 w Urzędzie Miejskim w Kcyni.

Tekst: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni 

Zachęcam Was do zapoznania się ze szczegółami. Lektura tego niewielkiego dokumentu przynosi cenne informacje o funkcjonowaniu kcyńskiego samorządu w międzywojniu, daje wiedzę, jak w tych latach kształtowały się wydatki na gazownię miejską, na oświetlenie ulic i placów, na utrzymanie urządzeń pożarniczych i wieży strażackiej, ile kosztowało ubezpieczenie koni w służbie strażackiej.

Możemy wyczytać, że na czyszczenie ulic, placów i rowów w roku 1930/31 Magistrat miasta Kcyni wydał 10.115,71 zł, co było kwotą wyższą od zaplanowanej w preliminarzu (zaplanowano 9.050 zł). Z takiego pozornie nudnego dokumentu "pozyskujemy" cenne dla wiedzy lokalnej informacje, np. takie, że przy Magistracie funkcjonował park (w budżecie 1930/31 zaplanowano utrzymanie i reparację płotów, a także remont ratusza zewnątrz i wewnątrz). Warto w tym miejscu wspomnieć, że ratusz w międzywojniu znajdował się przy ulicy Nowej, a dopiero w czasie II wojny światowej Niemcy przenieśli siedzibę władz miasta do kamienicy znajdującej się przy Rynku, pod aktualnym numerem 23, wysiedlając uprzednio kupiecką rodzinę Książkiewiczów, która na parterze budynku prowadziła działalność handlową. Dowiadujemy się, jacy urzędnicy nosili miano statutowych, a byli to burmistrz, sekretarz i rachmistrz i w jakiej wysokości zaplanowano uposażenia dla nich. Osobną pozycję stanowiło wynagrodzenie dla urzędnika stanu cywilnego. W budżecie 1933/34 zaplanowano wydatki na uposażenia dla członków zarządu oraz dla stałego personelu biurowego (7 osób) - urzędników magistratu, m.in. sekretarza miejskiego, asystenta miejskiego, rachmistrza kasy miejskiej, inkasenta i woźnego miejskiego. Zachęcam Państwa do zapoznania się z tymi dokumentami - Link powyżej. 

Opracowanie: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni  

I znów przypominamy sobie o tym, że w prostocie tkwi siła.

Świat zaczyna przypominać rozhuśtany w czasie sztormu statek, statek, na którym już dawno nie można znaleźć kapitana. Chciałabym, abyście w tym czasie zamętu, niepewności i obaw o przyszłość znaleźli swoją przystań. Spróbujcie sobie to po swojemu zdefiniować. Odpowiedzieć na pytanie co jest moim portem? 

Rodzina? bliscy? przyjaciele? A może szczególne miejsce, gdzie czuję się bezpiecznie? 

Życzę Wam spokoju - takiego wdzięcznego spojrzenia na tych, z którymi spędzacie Święta. Za to,  że są, nawet jeśli mają swoje wady i ułomności (kto ich nie ma?). 

Według przekazów Ewangelistów Emmanuel narodził się, by przynieść Pokój na Ziemię. Chyba niczego bardziej obecnie nie potrzebujemy.

Wesołych Świąt dla Współpracowników, Czytelników, Fanów i Wszystkich tych, którym droga jest historia Kcyni i okolic. Szczególnie dla tych, którzy czytają nas daleko od Kcyni - ufam, że dzięki zamieszczanym tu wspomnieniom, zdjęciom, nagraniom łatwiej jest Wam sobie radzić z tęsknotą za ojczystymi krajobrazami i za bliskimi ludźmi. 

Wspomnienia potrafią łączyć. 

Poniżej znajdziecie życzenia, nadesłane w konkursie zorganizowanym na naszym profilu na Facebooku.

Częstujcie się nimi, biorąc je jako swoje. 

Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni  

RELACJA

Ostatnie w tym roku spotkanie z cyklu "Ciekawość świata" odbyło się w poniedziałek, 29 grudnia 2025 r. W towarzystwie Piotra Sowińskiego - muzyka, aranżera, frontmana zespołu Ancymony podsumowaliśmy kończący się rok. Witając naszego Gościa podkreśliłam, że Piotr Sowiński kilkukrotnie gościł w Kcyni, wzbogacając muzycznie wydarzenia organizowane przez Dźwiękowe Archiwum. Były to potańcówki w stylu retro (w roku 2019 oraz w 2022) oraz wspólne kolędowanie, które odbyło się w 2020 roku. Tym milej było się spotkać po raz kolejny. Okazało się, że osób, które wspólnie chcą pośpiewać jest wiele - na nasze muzyczne podsmuowanie roku licznie przybyła publiczność z Kcyni i okolic. Nasz Gość przygotował prezentację ze słowami przebojów, tak, by ułatwić nam wspólne śpiewanie. Zabrzmiały między innymi takie utwory jak: Odpływają kawiarenki, Remedium, Windą do nieba, Konik na biegunach, Czarny Alibaba. 

Zaczęliśmy jednak od prezentacji podsumowującej rok, którą przygotowałam na tą okazję. Przekazałam w niej informacje o każdej Ciekawości świata, która się odbyła w kończącym się roku, o Spacerach z historią. Za pomocą zdjęć i filmów wróciliśmy wspomnieniami do tych wydarzeń. W sumie odbyło się aż 17 spotkań w tegorocznej edycji. Na naszym kanale Facebook i Youtube zamieściłam podsumowanie w formie filmowej, tam także znajdziecie rolkę na temat tego, jak wyglądał Wieczór z przebojami.  W cyklu Ciekawość świata były miesiące, że spotykaliśmy się dwukrotnie. Na monotonię w tym roku naprawdę nie mogliśmy narzekać. Warsztaty tworzenia ozdób, spotkania autorskie, wycieczka do Muzeum Kanału Bydgoskiego, pokaz retro mody, wykłady... różnorodność form i tematów.

Z perspektywy tych wielu lat organizowania spotkań w ramach "Ciekawości świata" bez wielkiej przesady można stwierdzić, że doczekaliśmy się stałego, wiernego grona uczestników spotkań, nie tylko widzów, ale aktywnych uczestników właśnie, którzy wiernie przychodzą na każde spotkanie, bo lubią spędzać ze sobą czas i lubią dowiadywać się czegoś nowego. Co warte podkreślenia, są aktywnymi uczestnikami - włączają się w dyskusje, sugerują przyszłe tematy i potencjalnych gości, a także zachęcają kolejnych, by dołączyli do grona uczestników cyklu. W tym roku, co znamienne, otworzyliśmy się na tematy związane z Wielkopolską - Kcynia historycznie przecież przez wieki należała do tej krainy. Gościliśmy Mateusza Szamałka, który na rowerze postanowił odwiedzić wszystkie miejscowości Wielkopolski oraz Karola Soberskiego, który opisuje losy wielkopolskiego ziemiaństwa. W przyszłym roku - co mogę obiecać - nie zabraknie nowych wątków w "Ciekawości świata". Cykl finansowany jest z budżetu Gminy Kcynia. Pierwsze spotkanie w 2026 roku już 12 stycznia. Zachęcam do śledzenia naszych mediów społecznościowych, tam znajdziecie szczegóły zapowiadanego wydarzenia. 

Tekst i zdjęcia: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni. 

ZAPOWIEDŹ

Pamiętasz hity z lat 60., 70, i 80.? podśpiewujesz sobie czasami, wspominając wspaniałą młodość? Lubisz stare polskie hity?

Przyjdź na spotkanie i pośpiewaj z Piotrem Sowińskim i uczestnikami „Ciekawości świata”! W dniu 29 grudnia (poniedziałek) o g. 17.30 w sali nr 1 Urzędu Miejskiego w Kcyni podsumujemy kończący się rok.

Pożegnaj go z nami śpiewająco!

Piotr Sowiński - wokalista, instrumentalista, kompozytor zespołów "Ancymony" i "Montana Country Band" z Bydgoszczy. Poprzednio związany z kapelą "Cynamony", która dwukrotnie grała na naszych retro potańcówkach w Kcyni. W trakcie wieczoru pan Piotr gra na keyboardzie elektronicznym i śpiewa polskie przeboje z lat 60-80. XX w. Teksty wyświetla na ekranie tak, by wszyscy mogli śpiewać wspólnie.
Gwarantujemy:
- dobrą zabawę
- słodki poczęstunek
- podsumowanie działań kulturalnych w cyklu "Ciekawość świata"
- zapowiedź przyszłorocznych wydarzeń już w 2026 r.

Wspólnie pośpiewamy i podsumujemy mijający rok. Zapraszam do uczestnictwa.
Wstęp jak zawsze bezpłatny.
Wydarzenie sfinansowane z budżetu Gminy Kcynia.

Tekst: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni

Czasem to przygotowanie ozdób kojarzy Ci się z kimś konkretnym z Twojej przeszłości- babcią, która uczyła Cię sklejać dwa końce kolorowych pasków, mamą, która przygotowywała masę solną, dziadkiem, który szedł do lasu poszukać jemioły... Zbliżające się Święta Bożego Narodzenia są także o tęsknocie. 

A gdyby tak powrócić do tego świata ozdób wykonywanych własnoręcznie? Zrezygnować ze stylizowanych na jeden kolor choinek, pięknych ozdób w stylu glamour i dopuścić do głosu brak precyzji i perfekcji? 

Wszystkich, którzy cenią epokowe odkrycie Czochralskiego, dla wszystkich, których odstraszają plastikowe wynalazki wiszące na naszych drzewkach, dla wszystkich, którzy mają uzdolnione palce i tych mniej zdolnych - zapraszamy! Pani Joanna Kaźmierczak-Kowalska prowadziła dla nas warsztaty w październiku, ucząc nas wykonywania laleczek z liści kukurydzy. Relację z tego spotkania można przeczytać tutaj.

We czwartek 11 grudnia o g. 18. w Urzędzie Miejskim w Kcyni okazja do nauczenia się czegoś nowego. Joanna Kaźmierczak-Kowalska, prowadząca Pracownię Folkowo będzie nas uczyła wykonywać kryształ ze słomy, który może być doskonałą ozdobą naszych świątecznych drzewek. Spotkaniu będzie towarzyszył iście świąteczny nastrój, jak chcecie się przekonać, jak on w wykonaniu fanów DAK wygląda, zapraszamy do udziału. 

Tekst: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni 

Co nas czeka w listopadzie w Dźwiękowym Archiwum Kcyni?
9/11/25 g. 14 Coroczny spacer pn. Jesteśmy, dopóki pamiętacie

17/11/25 g. 18 Spotkanie z cyklu "Ciekawość świata" - Dzielnica Muzyczna i Sielanka w Bydgoszczy - spotkanie promujące najnowszy album Anny Perlik-Piątkowskiej 

w ostatnią środę miesiąca - spotkanie-niespodzianka - szczegóły wkrótce 

tekst: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni 

fot. na okładce Roksana Poznańska

Na zdjęciu: uczestnicy stacjonarnej formy kongresu. Fot. Adam Stępień dla CAS

Trzydniowy program Kongresu był bardzo atrakcyjny i tym razem także nie zabrakło w nim wątków kcyńskich. Na zaproszenie organizatora - Centrum Archiwistyki Społecznej - miałam przyjemność opowiedzieć o tym, jakie działania podejmujemy w Kcyni i jak realizuję swoją misję ambasadora archiwistyki społecznej. Ambasador to ktoś, kto jest przedstawicielem archiwistyki społecznej w terenie. Jak podkreślałam w prezentacji, mam ustawiony "radar" na historie praktycznie w każdym miejscu, do jakiego trafiam. Z racji aktywności społecznej na wielu polach stykam się z ludźmi zaangażowanymi w zmianę swojego najbliższego otoczenia, którzy oddziałują na swoje środowisko podejmując działania społeczne - jeśli tylko ich działalność dotyka historii lokalnej, gorąco namawiam do założenia archiwum społecznego i kontaktu z pracownikami CAS. Moja trzyletnia kadencja właśnie dobiega końca - to był dobry moment na podsumowania. Także na przedstawienie autorskiej idei Warsztatów z pamięci - cyklicznego wydarzenia w Kcyni, które jest propozycją dla wszystkich chcących zadbać o historie rodzinne nie tylko dla prowadzących archiwa. Chodzi o dostarczenie wiedzy i narzędzi, by maksymalnie ułatwić zaopiekowanie się rodzinnymi historiami czy zasobami. Warsztaty z pamięci to wydarzenie, które na trwałe wpisało się w harmonogram kcyńskiej oferty Archiwum. Razem z dwoma innymi osobami pełniącymi tą funkcję - Agnieszką Wargowską - Dudek i Mariuszem Bieciukiem podzieliliśmy się swoim doświadczeniem z innymi uczestnikami kongresu i zachęcaliśmy innych, by rozważyli objęcie funkcji ambasadora archiwistyki. 

Na zdjęciu: Mariusz Bieciuk, Joanna Michałowska (prowadząca panel), Justyna Makarewicz. Fot. Adam Stępień dla CAS

To mój czwarty udział w tego typu wydarzeniu. Kongresy Archiwów Społecznych odbywają się co dwa lata. Poprzedni, piąty, miał miejsce w 2023 roku i wówczas w Lublinie elementem kampanii wizerunkowej było wspomnienie pana Jerzego Brukwickiego na temat zakupów robionych w Kcyni. Opisywałam to wydarzenie tutaj (kliknij). 

Trzydniowy program tegorocznego Kongresu był wypełniony różnorodnymi propozycjami dla archiwistów. W piątek Warszawa powitała nas rzęsistym deszczem. Stąd moja decyzja o rezygnacji ze zwiedzania w terenie i wybór opcji zwiedzania stacjonarnego, zorganizowanego w Muzeum Warszawskiej Pragi. Także z tą intencją, by podpatrzeć niektóre rozwiązania popularyzacji zasobów dźwiękowych - w perspektywie przecież mamy rewitalizację młyna w Kcyni i zaprojektowanie tego, co tam się będzie znajdować. Muzeum Warszawskiej Pragi bardzo podkreśla aspekt partycypacyjny i fakt, że jego pracownicy są otwarci na kontakt z mieszkańcami tej dzielnicy. Temu służą różnorodne zachęty, znajdujące się na terenie wystawy stałej - skrzynka na historie czy też wystawy, które powstają z udziałem samych mieszkańców. Oprowadzanie po wystawie stałej odbywało się pod kierunkiem dyrektorki muzeum, pani Katarzyny Kuzko-Zwierz. Mogliśmy poznać historię Pragi, ale także zapoznać się z działaniami aktywistycznymi, podejmowanymi przez tą instytucję kultury, wykraczającymi znacznie poza działalność tradycyjnie rozumianego muzeum. Do nich należy m.in. projekt dokumentujący znikającą tożsamość Pragi, tworzoną przez małe warsztaty rzemieślnicze. Pracownicy muzeum opowiadali także o tym, skąd się pojawiło takie wydarzenie jak Urodziny Pragi i jak je przygotowują. W Polsce głównie świętujemy trudne momenty - podkreślali. My chcieliśmy inaczej. Historyczne wydarzenia mogą być żywą tożsamością - usłyszeliśmy. 

Na zdjęciu: panel do wysłuchania wspomnień. Fot. J. Makarewicz

Począwszy od piątkowych wydarzeń towarzyszących - spacerów, zwiedzania wystaw Muzeum Warszawskiej Pragi, wizyt studyjnych, które koncentrowały się w tej warszawskiej dzielnicy, gdzie aż roi się od różnorodnych form aktywności społecznej można było właściwie przygotować się do zasadniczej części Kongresu, która czekała nas w sobotę. To było świetne preludium - zetknąć się z tak różnorodną działalnością społeczną. W sobotę rano podczas rejestracji był czas na powitania - z dawnymi i nowymi znajomymi, na wymianę doświadczeń i wzajemne inspirowanie się przy kawie.  Kongres odbywał się na Targówku - do niedawna dość "trudnej" dzielnicy Warszawy, gdzie działalność prowadzi Terminal Kultury. 

Na zdjęciu: Archiwiści społeczni. Fot. Adam Stępień dla CAS

Po Kongresie wracałam bogata o nowe kontakty i pomysły, z energią pozyskaną z podpatrywania tego, jak funkcjonują inni. To jest piękne w działalności archiwistów, że znając wagę tych mikrohistorii, wiedzą, jak istotne jest jak najszybsze dotarcie do świadków. Wiedzą też, co to lokalność. Chętnie też dzielą się pomysłami, adresami i wiedzą. Dziękuję pracownikom Centrum Archiwistyki Społecznej za jak zwykle doskonałą organizację tego przedsięwzięcia. Wiem, jak długo było przygotowywane - od koncepcji po realizację. Dziękuję także za stworzenie przestrzeni do podzielenia się moim kcyńskim doświadczeniem. Dzięki temu o Kcyni mogli dowiedzieć się kolei ludzie, tym razem związani ze środowiskiem historyków i archiwistów. 

Tekst: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni

Fot. Justyna Makarewicz, Adam Stępień, Anna Paturej, Zdzisław Kryger

Cóż za miły widok. Po dwudziestu ponad latach widok pociągu przejeżdżającego przez stację Grocholin z Wągrowca w kierunku Kcyni przez do niedawna zarośnięte krzewami torowisko budzi wzruszenie i nadzieję na przyszłość. W przyszłym roku Kcynia wróci na kolejową mapę Polski. Przejeżdżający skład rozkłada nowe szyny, które zastąpią stare.

Tekst i zdjęcia - Zbigniew Prusak, źródło: grupa fb Historia Kcyni - lubię to!

Cieszymy się bardzo! Zachęcam wszystkich spacerujących i odwiedzających teren prac do nadsyłania kolejnych aktualizacji stanu zaawansowania robót. Zapraszam także do obejrzenia zdjęć w galerii, dla których wspólnym mianownikiem jest hasło "kolej". 

Pani Joanna Kaźmierczak-Kowalska (na zdjęciu) w dniu 13 października br. przeprowadziła w Kcyni warsztaty tworzenia lalek z liści kukurydzy. Warsztaty odbyły się w ramach cyklu "Ciekawość świata" i zgromadziły wielu chętnych do zdobycia nowych umiejętności manualnych, zarówno dorosłych jak i dzieci. Wspaniale się bawiliśmy podczas wykonywania lalek, sporo przy tym było śmiechu i wspólnej radości. 

W słowie wstępnym pani Joanna wprowadziła nas w zagadnienia związane z tworzeniem ozdób z roślin, jakie występują  w gospodarstwie rolnym jesienią. Wytłumaczyła także, jak to się stało, że zaproponowała taki, a nie inny materiał, z którego wykonywać będziemy ozdobne lalki - wracając samochodem z Kcyni zatrzymała się na chwilę, by podziwiać widoczną z daleka piękną panoramę miasta na wzgórzu. Wcześniej rozmawiałyśmy o propozycji tematu na jesienne warsztaty. Wówczas jej wzrok przykuło pole kukurydzy znajdujące się nieopodal. I to była myśl - zróbmy w trakcie "Ciekawości świata" lalki z liści!

Pani Kaźmierczak-Kowalska opowiedziała pokrótce także o pochodzeniu kukurydzy i jej symbolice w kulturze krajów Ameryki Północnej i Południowej. Instrukcja wykonania lalek z liści kukurydzianych została opracowana na podstawie książki Anatomia farmy. Pani Joanna Kaźmierczak-Kowalska przekazała informacje, że kukurydza ma takie właściwości jak krepina i może służyć jako materiał do tworzenia kwiatów. W tegorocznym konkursie Sztuka ludowa Pałuk, który odbywa się w Szubinie zgłoszono do konkursu prace wykonane właśnie z kukurydzy - były to figurki przedstawiające scenki rodzajowe. 

Następnie wspólnie wykonaliśmy lalki z wilgotnych liści kukurydzy. Pani Joanna Kaźmierczak-Kowalska krok po kroku przeprowadziła nas przez proces tworzenia takich ozdób, cierpliwie tłumacząc wszystkie etapy. W efekcie naszych warsztatów powstały lalki, które zabraliśmy ze sobą na pamiątkę. Każdy nadał swojej lalce indywidualny charakter, a niektórzy z uczestników znaleźli jeszcze czas na wykonanie kwiatów. W trakcie wykonywania lalek rozmawialiśmy także o innych możliwościach zdobienia, jakie daje nam dostęp do naturalnych materiałów - słomy, suszonych owoców, szyszek i tym podobnych. Podziwialiśmy kolczyki-kryształy, jaką miała na sobie nasza instruktorka. 

Następna okazja do bycia "Ciekawym świata" - już za miesiąc. 17 listopada br. o godzinie (uwaga!) 18.00 rozpocznie się spotkanie z Anną Perlik-Piątkowską, autorką poczytnych albumów o dawnej Bydgoszczy, zawierających archiwalne fotografie i pocztówki. Spotkanie, zatytułowane "Dzielnica muzyczna i Sielanka w Bydgoszczy" połączone będzie z promocją najnowszej publikacji, która ukazała się niedawno w Wydawnictwie Pejzaż. Zapraszam do uczestnictwa.

Tekst i zdjęcia: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni 

ZAPOWIEDŹ

Przed nami kolejne w tym miesiącu spotkanie z cyklu "Ciekawość świata". Zapraszamy już w najbliższy poniedziałek, 13. października o g. 17.30 do Urzędu Miejskiego w Kcyni. Joanna Kaźmierczak-Kowalska przeprowadzi warsztaty tworzenia lalek z liści kukurydzy.

Podczas warsztatów uczestnicy zapoznają się z techniką łączenia liści kukurydzy, tak, aby powstała unikalna lalka, która może stać się oryginalną ozdobą lub pamiątką. To świetna zabawa dla wszystkich, którzy cenią sobie kreatywność i kontakt z naturą! Wstęp wolny.

W poniedziałek, 6 października br. spotkaniem zatytułowanym Wielkopolskie miejscowości z rowerowej perspektywy rozpoczęliśmy jesienno-zimową odsłonę Ciekawości świata. Cykl w miesiącu październiku obchodzi swoje 12. urodziny, gdyż to właśnie w tym miesiącu w 2013 r. zorganizowane zostało pierwsze spotkanie. Tym razem to Mateusz Szamałek (na zdjęciu, kliknij w miniaturę, aby powiększyć) podróżnik i farmaceuta, zabrał w nas w rowerową podróż po Wielkopolsce. 

Witając naszego Gościa Justyna Makarewicz wyraziła nadzieję, że następnym razem Mateusz Szamałek przyjedzie do Kcyni na rowerze. I choć Kcynia nie przynależy administracyjnie do tego województwa, do historycznych związków z Wielkopolską nie trzeba nikogo przekonywać. 

W 2020 r. nasz Gość podjął decyzję, by właśnie rowerem dotrzeć do wszystkich miast i wsi Wielkopolski, których łącznie jest ponad 4 tys. Prelegent podkreślił, że jego zamierzenie krystalizowało się w czasie, ewoluowało. Przedstawił dokumentację fotograficzną podróży i opowiedział, jak dba o swoje bezpieczeństwo, bo na ogół podróżuje w pojedynkę. Ciekawość świata wynosi się z domu - wskazywał w swojej opowieści. 

W sierpniu 2025 r. liczba miejscowości, które Mateusz Szamałek odwiedził (2232) przewyższyła liczbę tych do odwiedzenia (2231). Do każdej z wypraw przygotowuje się bardzo skrupulatnie, choć zdarza mu się czasem po prostu podjąć spontaniczną decyzję, by pojechać ponownie w jakiejś miejsce, w którym już był. Docenia małe miejscowości, lokalność jest mu bardzo bliska. Trasa jego wypraw graficznie przypomina wielkiego pająka z wieloma odnóżami. Ale opowiedział nam także o białych plamach na swojej mapie i wytłumaczył, z czego one wynikają. Nie może na przykład odwiedzić poligonu wojskowego, który znajduje się w pobliżu Poznania.

W przygotowanej specjalnie na spotkanie w Kcyni prezentacji podzielił się praktycznymi radami dla tych, którzy chcą w ten sposób realizować swoją krajoznawczą pasję. Jak podkreślał, taki rodzaj aktywności fizycznej pozwala mu być "non stop na wakacjach", stara się także nie jechać drugi raz tą samą drogą. Jazda rowerem jest znacznie bardziej ciekawa od biegania, które poprzednio trenował. Mateusz Szamałek jedzie rowerem, a wraca pociągiem. Jego najdłuższe trasy mają ok. 250 km. Latem wstaje bardzo wcześnie, ok. 4, by odbyć swoją podróż. Podróż to doświadczenie metafizyczne, w samotnym podróżowaniu łatwiej przeżywać otaczający nas krajobraz. Chodzi o to, by wyjść z progu domu, doświadczyć różnorodności regionu, jakim jest Wielkopolska. 

Rozmowa dotyczyła także przemian, jakie obserwujemy w funkcjonowaniu wsi. Nasz gość podkreślał, że z jego perspektywy odczuwalny jest brak sklepów spożywczych, które często były centrum wiejskiego życia. Był czas na pytania od słuchaczy i indywidualne rozmowy. 

Kolejne spotkanie odbędzie się już za tydzień - 13 października o g. 17.30. Wspólnie z Joanną Kaźmierczak-Kowalską nauczymy się wykonywać lalki z liści kukurydzy. 

Tekst i zdjęcia: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni 

ZAPOWIEDŹ

Po wakacyjnej przerwie wraca "Ciekawość świata", cykl organizowany w Urzędzie Miejskim w Kcyni nieprzerwanie od października 2013 roku. Pierwsze spotkanie w jesiennej ramówce już w najbliższy poniedziałek. 

6 października o g. 17.30 - Wielkopolskie miejscowości z rowerowej perspektywy

Urząd Miejski w Kcyni, ul. Rynek 23

Konkurs ma na celu promocję historii osób, wydarzeń lub miejsc związanych z województwem kujawsko-pomorskim, rozbudzanie zainteresowania historią lokalną i regionalną wśród dzieci i młodzieży,

kształtowanie postaw patriotycznych, wzmacnianie lokalnej i regionalnej tożsamości oraz wykorzystanie nowoczesnych środków multimedialnych i technologii informacyjno-komunikacyjnej w nowoczesnej edukacji.

Zadanie konkursowe polega na nagraniu filmu/animacji o długości od 3 do 6 minut, w którym opowiada się o miejscu, obiekcie, wydarzeniu, osobie, budowli związanej z historią lokalną z terenu województwa kujawsko-pomorskiego. Wymagania dotyczące pracy konkursowej określa regulamin konkursu, dostępny na stronie Klubu Odkrywców Historii Regionu kohr.kujawsko-pomorskie.pl.

Termin składania prac upływa 15 października 2025 r. Na zwycięzców czekają atrakcyjne nagrody finansowe!

Więcej informacji można uzyskać e-mailowo: historiawkadrze@kujawsko-pomorskie.pl lub kontaktując się z p. Konradem Czupryniakiem pod numerem telefonu: 668 506 915.

zapraszamy do kolejnego spotkania z cyklu „Małe muzea”, ale tym razem proponujemy rolę zdecydowanie Współrealizatorów! „Wzywamy” do współudziału, szukając sposobów wypracowywania rozwiązań wspierających prywatnych i społecznych muzealników i kolekcjonerów. Równocześnie kontynuujemy nasze rozmowy i poszukiwania, podtrzymując sieciowanie i komunikację.

TERMINY: 28 - 30 września 2025 (niedziela - wtorek)

MIEJSCA: Lubawa (woj. warmińsko-mazurskie) oraz Glaznoty, Nowe Miasto Lubawskie, Susz, Iława

TYTUŁ: Małe muzea. Spacery 

IDEA: „Małe muzea - duże muzea. Wszystko jest muzeum” (Paweł Jaskanis za Edwardem Stachurą)

FORMA: seminarium, debaty, dialogi, prezentacje, wystawy, spacery

PRZYGOTOWANIE: uczestniczące /y będą współrealizatorkami / ami całego spotkania, proponujemy przygotowanie autorskich pomysłów, tematów, zagadnień w dwóch formach (obu lub jednej z formuł):

# prelekcja / debata: opracowanie i przedstawienie przez uczestnika wybranego zagadnienia, problemu, tematu, sprawy, przypadku muzealniczego, kolekcjonerskiego do przedstawienia w dowolnej formule (prelekcja, wykład, dyskusja, debata, laboratorium, mini-warsztat), 20-30 minut

# wystawa / prezentacja: przeprowadzenie prezentacji, wystawy, pokazu swojego muzeum, kolekcji, zbioru w wybranym sposobie eksponowania (mini-stoisko, materiały promocyjne / informacyjne”, multimedialny pokaz)

SPACERY LOKALNE: pięć wizyt studyjnych i siedem spacerów poprowadzonych przez organizatorów i przedstawicieli lokalnych „małych muzeów” w Lubawie, Glaznotach, Nowym Mieście Lubawskim, Suszu i Iławie 

ZAPEWNIAMY: wyżywienie pełne, noclegi znośne, spacery fantastyczne, przestrzeń seminaryjną i wystawienniczą, której wspólnie nadamy znaczenie
ZGŁOSZENIA: dwa sposoby zgłoszenia swojego uczestnictwa, ale z wielką prośbą – możliwie szybko – do 7 września 2025
zgłoszenie online – formularz do wypełnienia: https://tiny.pl/cr2ky_2b
zgłoszenie e-mail – formularz w pliku doc: ariari@ariari.org

Zapraszamy! 

Fundacja Ari Ari, wspólnie z:

Centrum Interpretacji Dziedzictwa „Dom nad Gizelą” w Glaznotach i Ekomuzeum Doliny Rzeki Gizeli
Pracownia Aktywności Obywatelskiej i Dokumentacji Dziedzictwa w Ostródzie
Miasto Lubawa
Lubawskie Centrum Aktywności Społecznej w Lubawie
Fundacja im Działyńskich - Muzeum im Działyńskich w Nowym Mieście Lubawskim
Salka Muzealna Iławy
Muzeum Regionalne w Suszu
Skansen Pomezania w Kałdunach
Miejska Biblioteka Publiczna w Iławie

PLANY „MAŁE MUZEA. SPACERY”

LUBAWA 28-30.09 

HARMONOGRAM

niedziela, 28.09 (fakultatywnie)

15.00 -16.30 - spacer Glaznoty (dr Wiesław Skrobot)

17.00 -19.00 - spacer Nowe Miasto Lubawskie (Andrzej Andrzejewski)

poniedziałek, 29.09 

09.00-15.00 - seminarium, Lubawa - Zamek Biskupów Chełmińskich - Lubawskie Centrum Aktywności Społecznej, park Łazienki Miejskie, Sanktuarium w Lipach

15.30 - 18.00 - spacer Lubawa (dr Wiesław Skrobot)

wtorek, 30.09

09.00 - 12.00 - seminarium, seminarium, Lubawa - Zamek Biskupów Chełmińskich - Lubawskie Centrum Aktywności Społecznej, park Łazienki Miejskie, Sanktuarium w Lipach

13.00 - 15.00 - spacer Susz (Sylwia i Sebastian Zielińscy)

15.30 - 17.30 - spacer Iława (Waldemar Wysocki, Anna Balińska)

SEMINARIUM „MAŁE MUZEA. SPACERY”:

Spotkania i rozmowy poprowadzone i moderowane przez chętnych muzealników, z tematem poświęconym wybranemu problemowi i sposobom rozwiązywania, czy w formie zadania dla uczestników, czy w wersji przedstawienia „dobrej praktyki”, dobrego rozwiązania: 

- wstępnie do 25-30 min, 

- około 10-15 prelekcji,

- prezentacje swoich działalności w formie małych wystaw, prezentacji (wg możliwości) - miejsce Zamek / CAS w Lubawie - pozwala na zaaranżowanie mini-stoisk / pokazów,

PRZYKŁADY I PODPOWIEDZI PRELEKCJI, DYSKUSJI, DEBAT:

# promowanie i komunikowanie działalności muzeum, kolekcji prywatnych, społecznych,

# problemy kolekcjonerskie, muzealnicze, konserwatorskie,

# lobbowanie i rzecznictwo praw, rozwiązań, przepisów,

# współpraca (i kłopoty) z samorządami, społecznościami, organizacjami, przedsiębiorcami

# finansowania działalności na rzecz dziedzictwa kulturowego, w tym samofinansowanie i tworzenie budżetu działalności muzealniczej,

# szkolenia, podnoszenie kompetencji, warsztaty praktyczne, wymiana wiedzy i umiejętności,

# i wszelkie Wasze pomysły, tematy i zagadnienia…

WYSTAWY, PREZENTACJE, POKAZY

Proponujemy aranżację wystawienniczą – małych „stoisk”, prezentacji, mini-galerii swojego muzeum / działalności muzealniczej, kolekcjonerskiej.  Planujemy równocześnie z częścią seminaryjną stworzyć przestrzeń komunikacyjną do zaprezentowania: kim jesteśmy, co zbieramy, jak działamy, jakie muzeum prowadzimy.

# niech planowane wystawy i prezentacje będą „skrótem” i pretekstem do pokazania swojego muzeum, kolekcji, zbiorów,

# do dyspozycji będzie przestrzeń wystawiennicza w Zamku Biskupów Chełmińskich - Lubawskie Centrum Aktywności Społecznej,

# sprzęt i urządzenia do prezentacji – nie dysponujemy satysfakcjonującą ilością – prosimy o przemyślenie swojej wystawy pod kątem łatwości w przewiezieniu, montażu, rozstawieniu i przemieszczaniu (podpowiedzi: jeden – kilka przykładowych przedmiotów, gabaryty „walizkowe”, materiały informacyjne i promocyjne, niż cenne muzealia, materiały cyfrowe – multimedialne prezentacje),

# prosimy o logotypy i identyfikacje, przesłanie – logotypu, znaku, herbu (jeśli muzeum posiada, rozdzielczość plików JPEG, PNG lub graficznych - jak największa – tzw. do druku ), dokładnej nazwy swojego muzeum, działalności (z danymi kontaktowymi i adresem – będą zamieszczane w materiałach informacyjnych) – e-mail: ariari@ariari.org.

Komisja obradowała na podstawie regulaminu konkursu. Dokonała oceny prac konkursowych, biorąc w szczególności pod uwagę poprawność przygotowywanych bukietów i ich zawartość. Zwracano uwagę na prawidłowość użytych ziół, owoców i kwiatów oraz ich pochodzenie.

W wyniku oceny wyłoniono osoby, które otrzymują nagrody. Zdecydowano o przyznaniu trzech równorzędnych nagród następującym autorom bukietów:

Daniel Makarewicz

Stanisława Kwiatkowska

Lilianna Kwiatkowska

Zdecydowano o przyznaniu czterech wyróżnień:

Marlena Bałka

Ewa Jaszak

Teresa Rybak

Anna i Grzegorz Jankowscy

Wymienione osoby otrzymują nagrody rzeczowe ufundowane przez Parafię pw. św. Michała Archanioła w Kcyni oraz Dźwiękowe Archiwum Kcyni i Urząd Miejski w Kcyni. Nagrody rzeczowe na konkurs przekazało także Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamienowskiej-Prüffnerowej w Toruniu oraz Instytut Pamięci Narodowej (Delegatura w Bydgoszczy). Wszyscy uczestnicy konkursu otrzymują drobne upominki od organizatorów w podziękowaniu za udział w konkursie. Zdjęcia nagrodzonych i wyróżnionych prac znajdują się w galerii pod materiałem prasowym. Organizatorzy zapewniają, że konkurs będzie się odbywał co rok, a jego celem jest utrwalanie tradycji wykonywania ziołowych bukietów na święto Matki Boskiej Zielnej. Pozostałe prace zgłoszone na konkurs możesz obejrzeć w galerii pod artykułem: kliknij tutaj. 

Tekst Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni

Zdjęcia: Natalia Makarewicz

W dniu 31 sierpnia br. po Mszy św. o g. 11.30 w kościele farnym w Kcyni nastąpi wręczenie nagród w konkursie na najładniejszy bukiet/wianek na Matki Boskiej Zielnej. Jest nam niezmiernie miło, że konkurs spotkał się z tak dobrym odbiorem wśród mieszkańców.

Na nasze zaproszenie do wzięcia udziału w konkursie odpowiedziało 19 osób, które przyniosły swoje bukiety/wianki. Wybór był bardzo trudny, a większość prac zostało przygotowanych zgodnie z obowiązującym zasadami, przyniesione bukiety odznaczały się pomysłowością i dbałością o detale. Ich autorzy umieścili w bukietach zioła, owoce, ogrodowe kwiaty - tak, jak to jest utrwalone w tradycji. Zatknięte za święty obraz bukiety miały odpędzać złe duchy i sprzyjać szczęściu domowemu. 

Relację z konkursu przekazała na swoim kanale TVP Bydgoszcz, która w dniu naboru - 15 sierpnia przyjechała z operatorem i reporterką do Kcyni, by nagrać materiał i porozmawiać z mieszkańcami. Materiał, wyemitowany pierwotnie w wieczornym wydaniu Zbliżeń można wciąż obejrzeć on-line. Aby to zrobić, kliknij tutaj.

Komisja powołana przez organizatorów - tj. Parafię pw. św. Michała Archanioła w Kcyni oraz Dźwiękowe Archiwum Kcyni oceniła prace i wybrała zwycięzców. Ogłoszenie ich nazwisk nastąpi w dniu 31 sierpnia. Wszystkich, którzy brali udział w konkursie zapraszamy na Mszę św. o g. 11.30 do kościoła pw. św. Michała Archanioła w Kcyni. Wszystkie prace konkursowe zostaną udostępnione w galerii dostępnej pod tym artykułem. Zwycięzcy, wyróżnieni jak i wszyscy, którzy uczestniczyli w konkursie otrzymają nagrody rzeczowe ufundowane przez organizatorów: Parafię pw. św. Michała Archanioła w Kcyni oraz Dźwiękowe Archiwum Kcyni. Dodatkowo nasz konkurs wsparły: Muzeum Etnograficzne w Toruniu oraz Instytut Pamięci Narodowej Delegatura w Bydgoszczy. Prace uczestników konkursu (poza tymi nagrodzonymi i wyróżnionymi) można obejrzeć w galerii pod tym artykułem.

Tekst i plakat: Justyna Makarewicz 

ZAPOWIEDŹ KONKURSU

W sierpniu każdy kwiat woła - zanieś mnie do kościoła - mówi przysłowie ludowe. Parafia pw. św. Michała Archanioła w Kcyni oraz Dźwiękowe Archiwum Kcyni zapraszają do udziału w konkursie na najpiękniejszy wianek/bukiet przygotowany na uroczystość Matki Boskiej Zielnej. Celem konkursu jest kultywowanie tradycji ludowych, a także rozwijanie wyobraźni i kreatywności uczestników. Nabór bukietów/wianków odbędzie się w dniu 15 sierpnia br. 

Szczegóły konkursu zawarte są w regulaminie, dostępnym w osobnym pliku do pobrania pod artykułem. Aby powiększyć plakat, kliknij. Zapraszamy do udziału!

 tekst i plakat: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni 

Forum to inicjatywa, która ma na celu integrację środowiska regionalistów nie tylko z terenu Wielkopolski, ale także powiatów historycznie związanych z tym regionem. Kcynia bez wątpienia należy do miast, które przez wieki funkcjonowały w Wielkopolsce i do tej pory podkreśla z nią swoje związki. Nie tylko przez fakt, że to książę kaliski Bolesław Pobożny nadał Kcyni prawa miejskie, nie tylko przez fakt, że do wybuchu II wojny światowej funkcjonowaliśmy jako część województwa poznańskiego, a wcześniej kaliskiego, ale poprzez wiele innych czynników historycznie czujemy związki z Wielkopolską.

Stąd zasadna była obecność wśród tych, dla których historia lokalna jest niezwykle istotnym elementem tożsamości. W dwudniowym forum wzięło udział ok. 60 osób. Organizatorem wydarzenia był Instytut Skrzynki, instytucja kultury prowadzona przez Powiat Poznański. W przepięknym otoczeniu XIX-wiecznego dworu w Skrzynkach powstała przestrzeń wymiany doświadczeń i wzajemnych inspiracji, nawiązywania kontaktów. W bardzo bogatym programie wydarzenia przewidziano prezentacje dotyczące turystyki, historii lokalnej, konkretnych inicjatyw mających na celu popularyzację wiedzy o dziedzictwie kulinarnym. Otwarcia forum dokonał dyrektor Instytutu Jan Babczyszyn oraz Starosta Poznański Tomasz Łubiński.

Dźwiękowe Archiwum Kcyni na Forum reprezentowała Justyna Makarewicz. Korzystając z doświadczenia archiwistki społecznej opowiedziała uczestnikom o unikalnej działalności Dźwiękowego Archiwum Kcyni i jego aktywności na polu integracji społecznej. Podkreśliła, że wokół wspomnień i historii lokalnej można podejmować działania integrujące: młodszych ze starszymi, mieszkańców wsi z mieszkańcami miasta, dawnych i nowych mieszkańców. Wspomnienia potrafią łączyć i mogą się stać punktem wyjścia do przedstawienia mieszkańcom konkretnej oferty. Omówiła pokrótce segmenty działalności DAK i podkreśliła związki Pałuk z Wielkopolską. Opowiedziała także o historii Kcyni i o tym, co z punktu widzenia turysty może być w niej atrakcyjne. Przedstawiła kilka konkretnych inicjatyw, które prowadzi DAK, jak choćby "Spacery z historią" czy organizacja wystaw z zaangażowaniem mieszkańców. W trakcie forum nawiązała także wiele znajomości i namawiała do odwiedzenia Kcyni. Osobnym powodem do radości było spotkanie tylu znajomych, zaangażowanych w popularyzację historii lokalnej. To bardzo cieszy, że Krajna i Pałuki miały na Forum swoją reprezentację. 

tekst: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni

Zdjęcia: Monika Lis, Justyna Makarewicz 

Tegoroczną edycję Spacerów z historią podsumowaliśmy na spacerze w dniu 28.sierpnia, we czwartek. Najpierw zrealizowaliśmy krótką trasę śladem ciekawostek ujętych w książce "Ciekawostki o Kcyni i okolicy", a następnie w parku miejskim na Wójtostwie sprawdzaliśmy, ile w nas zostało wiedzy po odbyciu 5 spacerów. W przyjemnej dla głowy (z uwagi na panujący upał) formie obejrzeliśmy materiał zdjęciowy przygotowany na każdy ze spacerów zgadując, którego tematu dotyczył. Tego dnia postanowiliśmy nie robić żadnego zdjęcia, pozwalając sobie na luksus bycia offline. Niedługo taki stan będzie prawdziwym luksusem. Osoby, które uczestniczyły w 3 z 5 spacerów otrzymały drobne nagrody - gry planszowe. Na pamiątkę naszych spacerów każdy z jego uczestników otrzymał grupowe zdjęcie. Rozmawialiśmy także o miejscach, które chcielibyśmy odwiedzić. Spacer przygotowała i prowadziła Justyna Makarewicz z Dźwiękowego Archiwum Kcyni.

"Spacery z historią" – to wakacyjna propozycja dla mieszkańców Kcyni i nie tylko. Realizowane w okresie letnim od 2013 roku (z małymi przerwami), skupiają miłośników historii lokalnej, zabytków i historii mówionej. Co roku cyklowi towarzyszy inny temat wiodący. W tym roku brzmiał on „Miasto moje, a w nim…”. W bieżącym roku zrealizowaliśmy łącznie 6 spacerów, dotyczących między innymi detali architektonicznych, utalentowanych kcynian oraz osób z Kcyni, które walczyły w Powstaniu Wielkopolskim. Graficzne podsumowanie dotychczasowych spacerów obrazuje kolaż poniżej (kliknij w miniaturę, aby powiększyć). W trakcie każdego spaceru jego uczestnicy otrzymują zagadki i quizy do wykonania, a także słuchają fragmentów zarejestrowanych wspomnień.

Dziękuję wszystkim uczestnikom tegorocznej edycji. 

tekst: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni 

ZAPOWIEDŹ

Już jutro, 28 sierpnia (czwartek) spacer-niespodzianka. To już OSTATNIA okazja w te wakacje, by pójść na "Spacer z Historią"

Co w programie?

- podsumujemy tegoroczną edycję i wręczymy nagrody tym, którzy byli na 3 z 5 spacerów;

- wspólnie spędzimy czas na grach i zabawach;

- uczestnicy poniedziałkowego spaceru przynoszą rodzinne przepisy 

Widzimy się na Rynku o g. 18 we czwartek, 28. sierpnia

Uwaga! można zabrać ze sobą coś do siedzenia (koc, karimata) 

Kliknij w miniaturę plakatu, aby powiększyć. 

Marcel Proust, autor wielotomowej powieści W poszukiwaniu straconego czasu miał swoją magdalenkę. Małe ciasteczko w kształcie muszelki, które, zamoczone w lipowej herbatce przywoływało wspomnienia. A co jest Twoją magdalenką? 

Zagadnieniom dotyczącym wspomnień przechowywanych w smakach i zapachach poświęcony był poniedziałkowy spacer, przedostatni w tegorocznej edycji wakacyjnego wydarzenia w Kcyni. Wspólnie wyruszyliśmy w trasę po Kcyni, śladem barów, spelunek, restauracji. Za przewodnika służyły nam materiały przygotowane wcześniej, ale też nawzajem inspirowaliśmy się do wspomnień. Zatrzymywaliśmy się wszędzie tam, gdzie kiedyś w Kcynim mieściły się miejsca zbiorowego żywienia, czyli: 

- przy budynku dawnej restauracji "Popularna"

- przy cukierni pp. Cybulskich, 

- przy domu handlowym, w którym kiedyś mieściła się restauracja. 

ZAPOWIEDŹ

Zapraszam na czwarty w tegorocznej edycji Spacer z historią.

Temat: Te smaki i zapachy. 

Termin: 25 sierpnia (poniedziałek) g. 18.00

Czego możesz oczekiwać w trakcie spaceru:

- wiedzy na temat lokali gastronomicznych, piekarni, restauracji i hoteli

- wspomnień na temat jedzenia

- informacji, gdzie w Kcyni sprzedawano najlepsze lody, a w którym lokalu serwowano kawę? Jak wyglądała szneka z glancem?

Zajmiemy się smakami i zapachami. Za pomocą tych dwóch doznań spróbujemy wrócić do przeszłości i... powspominać. 

Panu Friedrichowi towarzyszyła najbliższa rodzina: dzieci i wnuki oraz jego polscy przyjaciele. Wspólnie zwiedziliśmy skansen.

Zadaliśmy panu Friedrichowi mnóstwo pytań o przedwojenną przeszłość Nowej Wsi Noteckiej. Jest bezcennym świadkiem tamtych czasów,  który przez lata przechował nie tylko nostalgię za utraconym domem i utraconymi bliskimi znajomymi, ale też konkretną wiedzę, którą zdobył słuchając swoich rodziców.

Pan Friedrich dzielił się z nami wspomnieniami. Polsko- niemiecko- angielska rozmowa toczyła się bardzo długo, a jej efekty wkrótce na stronie internetowej Dźwiękowego Archiwum Kcyni.

W rozmowie uczestczył także pan Roman Skiba z Muzeum Kultury Ludowej w Osieku nad Notecią.

Tekst i zdjęcia: Justyna Makarewicz

Natomiast w weekend napisał do mnie pan Marcin, który w jednym z antykwariatów w Niemczech wypatrzył i kupił szczególną rzeźbę. Płaskorzeźba jest unikalna głównie z powodu połączenia dwóch materiałów: metalowy ryngraf z Matką Boską wkomponowany jest w kawałek drewna.

Na odwrocie doskonale znany kcynianom podpis: Stefan Boguszyński, Kcynia, Polska. Jak przekazał mi pan Marcin, to właśnie napis Polska widniejący w dolnej części płaskorzeźby sprawił, że się nią zainteresował. I tak, dzięki podpisowi, trafił w Internecie na Dźwiękowe Archiwum Kcyni i kontakt do mnie.

Wygląda na to, że rzeźba upamiętnia historyczną rocznicę - 600. lat od ofiarowania obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej Paulinom przez księcia Władysława Opolczyka. Czy dowiemy się czegoś więcej o okolicznościach jej powstania?

Tu liczę na Waszą pomoc. Wszystkich, który mogliby uzupełnić naszą wiedzę na temat tej pracy pana Stefana lub byliby zainteresowani jej zakupem, proszę o kontakt. 

Tekst: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni 

Punktualnie o godzinie 17, gdy cała Polska od morza po góry zamarła, by oddać hołd Powstańcom Warszawskim, stanęliśmy i my na Rynku w Kcyni. Przy dźwiękach przejmujących strażackich syren uczciliśmy pamięć powstańców i ludności cywilnej. Warszawa zapłaciła straszliwą ofiarę za ten zryw.

W historyczne wspomnienie godziny "W" zgromadziliśmy się, by porozmawiać o udziale kcynian w tym zrywie. Wychowani w kulcie powstań - najpierw Listopadowego, następnie Styczniowego młodzi ludzie chwycili za broń, występując zbrojnie przeciwko Niemcom. Dziś nie poruszaliśmy tak zajmujących współczesnych historyków dywagacji, czy powstanie musiało czy nie musiało wybuchnąć. Dziś czas poświęciiśmy czas Powstańcom. Wśród nich byli i kcynianie lub osoby, których los związał z naszym miastem: Henryk Kozłowski, Zbigniew Rawicz-Roessler, Lucjan Kuberski, Józef Wiza. Posługując się archiwalnymi fotografiami ze zbiorów rodziny, sylwetkami powstańców pochodzącymi ze strony www.1944.pl/powstancze-biogramy oraz zarejestrowaną rozmową z Henrykiem Kozłowskim przedstawiłam najważniejsze informacje o ich życiu. Szczegółowo omówiłam biografię Henryka Kozłowskiego i opisałam okoliczności, w których się poznaliśmy. Miałam przywilej rozmawiać z panem Henrykiem kilkukrotnie.

Przedstawiłam sylwetki pozostałych powstańców, osobne miejsce poświęcając najstarszemu z nich - Józefowi Wizie, mikrobiologowi, harcerzowi, który wprowadził do użytku określenie "Szare Szeregi". 

Poruszyliśmy także wątek dotyczący powojennych represji, jakie ich spotykały.   

Tekst: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni 

ZAPOWIEDŹ

W 81. rocznicę wybuchu Powstania Warszawskiego zapraszam na dodatkowy wspólny spacer. Rozpoczynamy o godzinie "W" - godz. 17. Spacer zatytułowany Biografie powstańców związanych z Kcynią. 
Zbiórka pod budynkiem Urzędu Miejskiego w Kcyni.
Czego możesz oczekiwać w trakcie spaceru:
- uczczenia pamięci powstańców
- informacji na temat osób związanych z Kcynią, które wzięły udział w walkach powstańczych
- fragmentów rozmowy z Henrykiem Kozłowskim
Czas trwania spaceru - 1,5 do 2 godzin.
Zapraszam do udziału w wydarzeniu. Poniżej plakat spaceru (kliknij, aby powiększyć). 

Tymczasem można wysłuchać krótszej wersji (zapowiedzi) pod linkiem: kliknij. 

tekst: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni 

Na grobie Albina Rudaś na kcyńskim cmentarzu delegacje Instytutu Pamięci Narodowej Delegatura w Bydgoszczy w osobie dr. Arkadiusza Kalińskiego z Referatu Upamiętniania Walk i Męczeństwa w asyście rekonstruktorów oraz Urzędu Miejskiego w Kcyni z Burmistrzem Kcyni Mateuszem Stachowiakiem na czele złożyły pamiątkowe wiązanki kwiatów. W uroczystości na cmentarzu wzięła udział rodzina, w tym syn Władysław Rudaś.

W walkach brała udział 3 Dywizja Strzelców Karpackich oraz 5 Kresowa Dywizja Piechoty. Starszy szeregowy Albin Rudaś był żołnierzem 5 Kresowego Batalionu Łączności w 5 Kresowej Dywizji Piechoty. Żołnierze 2 Korpusu Polskiego ruszyli w pościg za wojskami niemieckimi, zdobywając po drodze Loreto, Recanti, Osimo i wzgórze S. Piero. 

Rozstrzygające o zwycięstwie sił alianckich działania miały miejsce w dniu 18 lipca 1944 r. Tego dnia została zdobyta Ankona. 

Dr Arkadiusz Kaliński z IPN w słowie wstępnym przybliżył historię bitwy o Ankonę, a także przedstawił biografię Albina Rudaś. Burmistrz Kcyni Mateusz Stachowiak podziękował wszystkim za obecność na dzisiejszej uroczystości oraz zapewnił, że Gmina Kcynia będzie podejmować działania, których celem jest kultywowane pamięci o żołnierzu II Korpusu Polskiego.

Dowiedz się więcej: Sylwetka Albina Beniamina Rudaś - artykuł z Dźwiękowego Archiwum Kcyni (kliknij tutaj).

Przy opracowaniu notki na temat bitwy o Ankonę korzystałam z informacji dostępnych w Wikipedii pod adresem: kliknij. 

Zdjęcie poniżej: Ankona (Włochy), 1946 r. Albin Beniamin Rudaś pierwszy z lewej. Z archiwum Piotra Sobiechowskiego

Zachęcam do zapoznania się z bogatą galerią fotografii i dokumentów dotyczących Albina Rudaś, pochodzących z archiwum rodziny, dostępnych tutaj. 

Tekst: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni 

Zdjęcia z uroczystości: Piotr Wiejak/IPN 

Z uwagi na fakt, że na terenie gminy Kcynia mieszka wielu potomków repatriantów, w rodzinach których przetrwała pamięć o ofiarach tragicznych wydarzeń, zbieranie wspomnień, rozmowy z potomkami i podejmowanie tematu Rzezi Wołyńskiej jest ważnym aspektem działalności Dźwiękowego Archiwum Kcyni.

Zapraszam do kontaktu osoby, które chcą się podzielić opowieścią rodzinną dotyczącą tych wydarzeń. 

Artykuł został po raz pierwszy opublikowany 18.07.2018 r. Aby obejrzeć fotografię, kliknij w miniaturę. 

Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni 

Zachowano pisownię oryginału. Aby zobaczyć zdjęcie, kliknij w miniaturę.

Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni 

Rok 1955 

Grupa młodsza w przedszkolu ochoczo i wesoło się bawią.

Personel przedszkola 

Uroczyste pożegnanie dzieci odchodzących do szkoły.

Dzieci młodsze uroczyście żegnały przy kawie dzieci. 

Dzieci ze szkoły wróciły jeszcze do przedszkola, gdzie wspólnie się bawiły. Kontakt dzieci szkolnych z dziećmi jest żywy. Odwiedzają przedszkole. Chwalą się dobrymi ocenami, czystem pisaniem bezbłędnym czytaniem.

Rok 1956
    

Wicher dmie śnieg sypie w oczy, a dzieciom w przedszkolu ciepło, wesoło i dobrze.

Nasze cyganki.

Rok 1957 

M.D.M.M. w Kcyni 

Dzieci na boisku słuchają recytacji, śpiewów rodziców

Dzieci z zainteresowaniem słuchają i śledzą co się dzieje na podwyższeniu. Fotograf uchwycił ten moment.

KONIEC CZĘŚCI TRZECIEJ

Obrady w imieniu gospodarzy otworzył Zastępca Burmistrza Kcyni Adam Kontowicz. W słowie powitania podkreślił, że dla władz Gminy Kcynia historia jest niezwykle istotna, bo to na niej chcemy budować więzi społeczne i lokalną tożsamość. Przypomniał historię poprzednich konferencji, które odbyły się w 2012 roku (pt. Kcynia i ziemia kcyńska) oraz w 2022 roku (pt. Skarby ziemi kcyńskiej). Życzył zgromadzonym owocnych obrad. 

Organizatorami konferencji były Monika Lis (Lubaszcz z historią) oraz Justyna Makarewicz (Dźwiękowe Archiwum Kcyni). Wydarzenie zostało sfinansowane z budżetu Gminy Kcynia, a patronat nad nim objęło Centrum Archiwistyki Społecznej. 

Pierwszego dnia konferencji wysłuchaliśmy 11 wystąpień, a drugiego 8. Intensywny program wynikał z faktu, że na otwarte zaproszenie organizatorów, zachęcające do przesyłania propozycji referatów, odpowiedziało bardzo liczne grono regionalistów, naukowców, badaczy. Jak się okazało w trakcie konferencji, wątki poszczególnych wystąpień przenikały się, pojawiały się nawiązania w różnych referatach do tych samych tematów. Konferencja była transmitowana na kanale Youtube Dźwiękowego Archiwum Kcyni. Zapis filmowy jest dostępny do ponownego odtworzenia w dowolnym momencie. Aby obejrzeć, kliknij tutaj i tutaj. 

Obrady prowadziły Justyna Makarewicz i Monika Lis. Do przestrzegania dyscypliny czasowej prelegentów służył dzwoneczek, który szybko stał się sympatycznym gadżetem konferencji. To nim sygnalizowano koniec czasu przeznaczonego na wystąpienie.

Z punktu widzenia organizatorów konferencja spełniła swoje założenia. Regionaliści mogli się poznać, spotkać i porozmawiać, przedstawiając w formie referatów zajmujące ich zagadnienia. Zobaczyliśmy także, ilu nas jest i jak duże jest grono osób, które autentycznie interesuje się historią miejsca, w którym mieszka. Promowaliśmy wiedzę o istnieniu takich krain geograficznych jak Krajna i Pałuki, których współczesny podział administracyjny utrudnia tego typu inicjatywy. Dzięki transmisji mogliśmy znacznie poszerzyć grono odbiorców naszych treści o osoby uczestniczące on-line. Dziękujemy gospodarzowi miejsca - Burmistrzowi Kcyni panu Mateuszowi Stachowiakowi za wyrażenie zgody na organizację wydarzenia. Podziękowania składamy także dla firmy Kartonex sp.j. za nieodpłatne przekazanie planszy, która posłużyła do stworzenia listy obecności uczestników wydarzenia. Słowa podziękowania kierujemy także pod adresem Zakładu Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej sp. z o.o. w Kcyni za pomoc organizacyjną w trakcie konferencji. Dziękujemy wszystkim za obecność!

Tekst: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni

Fot. Ewa Hałas, Anna Duda-Nowicka/UM w Kcyni, Monika Lis/Lubaszcz z historią,  fot. powierzone

Celem konferencji jest promocja wiedzy o bogatej historii Krajny i Pałuk – dwóch sąsiadujących ze sobą regionów. To krainy etnograficzne, znajdujące się na pograniczu Pomorza i Wielkopolski. Ich historia jest fascynująca i warta szczegółowego poznania.

Organizatorami konferencji są Dźwiękowe Archiwum Kcyni oraz inicjatywa Lubaszcz z historią. Wydarzenie jest finansowane z budżetu Gminy Kcynia.

Zapowiedź organizacji tego wydarzenia spotkała się z dużym odzewem. Zgłosiło się 18 prelegentów, którzy zaproponowali niezwykle różnorodne tematy – cieszą się organizatorki wydarzenia - Monika Lis z inicjatywy Lubaszcz z historią oraz Justyna Makarewicz z Dźwiękowego Archiwum Kcyni.

W sali konferencyjnej kcyńskiego Urzędu Miejskiego (ul. Rynek 23) wysłuchać można będzie wystąpień osób, które fascynuje historia lokalna. Wydarzenie ma bardzo bogaty program, a towarzyszyć mu będzie spacer historyczny po Kcyni, który odbędzie się w piątkowy poranek (początek o g. 9., zbiórka pod budynkiem Urzędu Miejskiego). Od przedstawienia najdawniejszych dziejów tych ziem, przez tematy z zakresu etnografii (haft krajeński, gwara pałucka, taniec pałucki), po omówienie dziejów konkretnych miejscowości (Srebrna Góra, Suchary) czy wydarzeń z najnowszej historii. Nie zabraknie prezentacji sylwetek osób zasłużonych dla regionu, takich jak kolekcjoner Marian Haber, Stefania Tuchołkowa czy ks. prof. Szczęsny Dettloff. To tylko przykłady. Po szczegóły programu odsyłamy do plakatu, zawierającego godziny poszczególnych wystąpień.

Udział w konferencji jest bezpłatny. Organizatorzy przewidują transmisję on-line wydarzenia na kanale Youtube Dźwiękowego Archiwum Kcyni. 

Tekst: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni

Myślę, że nie będę oryginalna, kiedy wyznam, że mimo upływających lat osobą, której wartość nie maleje, jest dla każego z nas MATKA. 

Pewnie dlatego, że prawie wszyscy wiemy ile miłości, troski, cierpliwości i wyrzeczeń wymaga wychowanie dzieci i dziś jeszcze bardziej doceniamy swoje Mamy. 

One przecież towarzyszyły nam od poczęcia aż po swój życiowy kres. I nieważne, jakie miały wykształcenie, stanowisko, zawód itp., ważne, że zawsze przy nas były, starały się zrozumieć nasze postępowanie, doradzać, a nawet karcić, jeżeli zbaczaliśmy z prostej, życiowej drogi. Niewątpliwie ogromnym ciosem, mimo pewnej dumy, było dla nich nasze aresztowanie, rozprawa, wyrok, a potem długoletnie więzienie. Pamiętam, jak w późną styczniową noc załomotali do drzwi, potem przedstawiciele UB weszli do pokoju. Zapamiętałam rozpacz mojej Mamy, kiedy usłyszała, że mnie aresztują i zabierają w nieznane. A kiedy w nieludzkich warunkach byliśmy - młodociani członkowie organizacji niepodległościowej "Powrót" więzieni w Szubinie, nasze mamy codziennie, w mroźne zimowe dni dreptały i prosiły o przyjęcie dla nas jedzenia, środków higienicznych i cieplejszego ubrania. I choć spotykały się z kategoryczną odmową, z dalekim od grzeczności traktowaniem, to w kolejne dni znów przyjeżdżały i znosząc upokorzenia starały się nam pomóc. Oczywiście tylko częściowo dowiadywałyśmy się o tym z ironicznych uwag strażników, czasem śledczych. To, że było nam bardzo zimno, głodno słodziła myśl, że kilkanaście kilometrów od naszej piwnicznej celi jest rodzinny, ciepły dom, a w nim Rodzina - Mama. Zapamiętałam śpiewaną przez strażnika, nazywanego przez nas Żydkiem, piosenkę: Na drogę życia dostałem trzy kwiatki. Miał służbę, musiał nas pilnować, nudził się i pewnie dlatego w nocy cicho śpiewał, a my, cztery młode dziewczyny: Benia Pęczkowska, Krysia Polcyn, Stenia Jurek i ja kuląc się na jednej pryczy, pod własnymi płaszczykami wsłuchiwałyśmy się w melodię i w tę prostą, a jakże wymowną i prawdziwą treść. 

Kiedy po skończonym śledztwie przewieziono nas do więzienia w Bydgoszczy (warunki znacznie lepsze) i któregoś dnia zawieziono nas chyba do jakiejś Sali kinowej, abyśmy wystąpili jako świadkowie na rozprawie księdza Czesława Wojciechowskiego, mamy jakimś cudem dowiedziały się, że będą nas przewozić do więzienia i czekały  pod bramą. Oczywiście do sprawy ks. Wojciechowskiego nie wniosłyśmy pewnie nic godnego uwagi, ale zapamiętałam koszmar powrotu. Jest zmierzch, jedziemy ciężarówką zakrytą dość szczelnie plandeką pod ochroną konwojujących nas, uzbrojonych milicjantów i kiedy samochód przekracza bramę słyszymy krzyk i płacz naszych mam, które biegną za ciężarówką aż na dziedziniec. Wyraźnie słyszałam: dzieci, Marysiu i choć nie mogłam nic zobaczyć, to wiedziałam, że moja Mama jest tu, bliziutko. Trwało to jednak sekundy, bo pewnie błyskawicznie i brutalnie te wołające matki usunięto. Nie dałyśmy po sobie poznać, ale przeżyłyśmy  tę sytuację boleśnie, bardzo boleśnie. 

Podobne przeżycia towarzyszyły nam wszystkim. Matki były ciągle przy nas. Nawet w czasie modlitwy w kąciku celi, pod przymkniętymi powiekami był Jej obraz, Jej smutny uśmiech. Gdy w czerwcu 2006 roku uczestniczyłyśmy w odsłonięciu tablicy pamiątkowej w Bojanowie, organizatorzy przygotowali dla nas noclegi. Poza mężem i wnuczką Ali Perz-Szletyńskiej nie skorzystaliśmy z różnych względów, ale zapamiętałam wypowiedź Bernadety Szmidt-Sołeckiej, która uważała, że skoro jej mama pokonała podróż z Bydgoszczy do Bojanowa wiele razy bez noclegu, aby porozmawiać przez chwilę na widzeniu, to i ona musi, mimo problemów zdrowotnych, ten jeden raz tę drogę podobnie pokonać. Było to podyktowane wdzięcznością i miłością za matczyny trud. Doskonale wiedziałyśmy, jaki szmat drogi często muszą nasze mamy pokonać, aby dotrzeć na określony dzień i godzinę na widzenie z nami, a jednak żadna z nas nie odradzała tej podróży. Jako dzieci po ludzku tęskniłyśmy i bardzo na takie spotkanie czekałyśmy, choć trzeba było wykrzesać dużo silnej woli, aby po zobaczeniu tej najukochańszej osoby stojącej za kratami nie rozpłakać się. Często dopiero po powrocie, gdzieś w ukryciu dawałyśmy upust łzom, bo brakowało i szczerszej rozmowy i przytulenia.

Wiem, że w naszej celi małolat byly dwie koleżanki, których  mamy zmarły przed ich aresztowaniem. Na pewno, choć o tym starały się nie mówić, brakowało im tego wielkiego, matczynego wsparcia. Dzień Matki. Jestem pewna, że kiedy 26 maja obchodzić będziemy w gronie naszych dzieci Dzień Matki, kiedy dziękować będziemy za życzenia i kwiatki, to pobiegniemy również myślami do naszych Mam, a może i w cichej zadumie nad mogiłą podziękujemy raz jeszcze za to, że były zawsze z nami, choć dzieliły nas często spore odległości. W "Wyborze pieśni i piosenek" E. Ziemianki znalazłam tę o kwiatkach i w darze dla naszych Mam podaję dwie ostatnie strofy: 

Bo miłość matki to głębina morza, 

Czysta jak kryształ, piękna jak zorza.

Tak wzniosła, że jej nikt pojąć nie może,

Czymże być musi Twoja miłość Boże? 

Długom wędrował, toczył bój o życie,

Gasły nade mną gwiazdy na błękicie. 

Kwiatki mej matki pozostały świeże, 

Bo tylko matka kochała mnie szczerze. 

Maria Kowalska- "Słoń"

Ks. Czesław Wojciechowski - (1920-1998) aresztowany przez UB 16.01.1950 r. Zarzucano mu, że "hipnotyzował młodzież". W areszcie księdza bardzo terroryzowano. Gdy był całkowicie wyczerpany, podsunięto mu spreparowany akt oskarżenia. Zarzucano mu, że stał na czele podziemnej "bandy". Rozprawa sądowa odbyła się 21.03.1950 r. Na świadków wezwano innych aresztowanych, członków młodzieżowej organizacji niepodległościowej "Powrót", którzy zeznali, że ksiądz jest niewinny; nic nie wiedział o podziemnej organizacji na terenie powiatu Szubin. Ks. Wojciechowskiemu zarzucano, że był członkiem organizacji "Powrót", należał do jej sztabu oraz że używał ambony do celów politycznych, a ministranci przed kościołem rozdawali ulotki o treści antyrządowej. WSR w Bydgoszczy pod przewodnictwem kpt. Bolesława Wnorowskiego (oskarżał prok. por. Feliks Gałązka) skazał ks. Cz. Wojciechowskiego z art. 86 par. 2 KK WP na 10 lat więzienia. Wyrok był nagłaśniany w radiu. Później Księdza przewieziono do Rawicza i nie pozwolili nikomu na widzenie z nim. Łącznie ks. Cz. Wojciechowski przebywał w więzieniu 5 lat i 8 miesięcy. Zmarł 13.08.1998 r. (na podstawie: Leksykon duchowieństwa represjonowanego w PRL w latach 1945-1989, Werbinum 2002). 

1. Artykuł ukazał się pierwotnie w piśmie młodocianych więźniów politycznych lat 1944-1956 Jaworzniacy. Otrzymałam zgodę Autorki na jego publikację na łamach Dźwiękowego Archiwum Kcyni. 

2. Pakuła Mateusz, Skóra po dziadku, Wyd. Agora, Warszawa 2024. 

Post-scriptum: 

Przywołana przez Autorkę panią Marię Kowalską scena wyczekiwania, wystawania pod aresztem zgnębionych matek młodocianych osadzonych przypomniała mi inną scenę, widzianą zupełnie niedawno na deskach teatru. 2 maja br. w Teatrze im. Stefana Żeromskiego w Kielcach oglądałam adaptację sceniczną książki Skóra po dziadku² autorstwa Mateusza Pakuły. Autor przywołuje spotkanie z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w Warszawie. Tam udały się dwie kobiety z podkieleckiej wsi, by interweniować w obronie osadzonego w kieleckim więzieniu Henryka Parkity. Kobiety - Kaśka (mama Henryka) i Kosmalina - zabrały ze sobą pół cielaka - jako dar dla pana oficera. Nie umiały z oficerem rozmawiać, czując respekt przed władzą, przed człowiekiem, którego znały z innego życia, przed Warszawą, przed Ministerstwem, w którym rozpatruje się bardzo ważne sprawy i decyduje o ludzkim losie. Nie będę zdradzać szczegółów fabuły. Ale ta scena wróciła do mnie, gdy przeczytałam wspomnienie pani Marii Kowalskiej.

Matki cierpiące, matki dźwigające ciężar zgnębienia, zamartwiające się o los swoich Córek i Synów - oddaję Wam dziś hołd.

Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni.

Zdjęcie ilustracyjne: Matki podczas Międzynarodowego Dnia Dziecka w kcyńskim przedszkolu. Z archiwum Przedszkola Miejskiego w Kcyni 

Małżeństwa prawej ręki

       Charakter powszechny miały małżeństwa prawej ręki. Głównym celem takiego związku było spłodzenie i wychowanie dzieci. Zabronione były małżeństwa pomiędzy krewnymi. Wdowa ponownie mogła wyjść za mąż po 9 miesiącach od zgonu małżonka, a wdowiec po 6 tygodniach od zgonu żony. Małżonkowie rozwiedzeni w wyniku cudzołóstwa nie mogli ponownie połączyć się małżeństwem z osobami z którymi dopuściły się tego cudzołóstwa. Szlachcic nie mógł zawrzeć małżeństwa prawej ręki z chłopką lub mieszczanką, czyli osobą z niższego stanu. Również żołnierz w czynnej służbie musiał mieć zgodę przełożonych na zawarcie małżeństwa. Zgodę na zawarcie małżeństwa od swojego pana musiał mieć również włościanin.

          W związek małżeński mężczyzna mógł wstąpić po ukończeniu 18 lat, a kobieta po ukończeniu 14 lat życia.

         Dla zawarcia ważnego małżeństwa wymagana była zgoda ojca kawalera jaki i panny młodej. Ojcowska zgoda wymagana była szczególnie gdy małżonkowie nie ukończyli 24 lat życia. Ojciec mógł nie udzielić zgody na związek gdy druga strona była marnotrawcą, nieuleczalnie chora lub gdy potencjalny małżonek nie był w stanie utrzymać przyszłej rodziny.

        Ważne małżeństwo zawierano poprzez ślub duchowny. Poprzedzały je trzykrotne zapowiedzi w parafiach obu zaślubionych. Tekst zapowiedzi winien zawierać stan, imię i nazwisko obu stron oraz ich rodziców.

       Małżonkowie winni udzielać sobie wzajemną pomoc i być sobie wiernym. Nie wolno było małżonkom odmawiać ciągle spełniania powinności małżeńskiej, chyba że było to szkodliwe dla zdrowia któregoś z nich. Matka karmiąca dziecko do ukończenia 4 roku życia miało prawo odmówić takiego pożycia.

       Mąż był głową małżeństwa i winien utrzymywać żonę. Prezentował żonę w sprawach sądowych. 

       Żona po ślubie nabywała prawo do nazwiska męża i jego stanu. Zajmowała się sprawami domowymi. W tradycji niemieckiej określano to sformułowaniem – Kinder, Küche, Kirche (Dzieci, Kuchnia, Kościół). Jeżeli chciała prowadzić oddzielną działalność gospodarczą musiała uzyskać zgodę męża. Takie rozwiązania prawne sankcjonowały patriarchalny model rodziny, czyli żona poprzez akt ślubu przechodziła spod władzy ojca pod władzę męża.

        Poprzez zawarcie małżeństwa majątek żony przechodził pod zarząd męża. Małżonkowie mieli prawo zawrzeć przed ślubem w sądzie umowę intercyzy wyłączającej wspólność majątku i dorobku po ślubie.

      W przypadku śmierci małżonka druga strona musiała go godnie pochować. Wdowa winna zachować żałobę przez rok, a wdowiec przez pół roku. Ponowne zamążpójście przerywało żałobę.

         Małżeństwa można było również rozwiązać poprzez wyrok sądowy. Podstawą do jego żądania było cudzołóstwo, sodomia i inne tego typu zdarzenia, złośliwe opuszczenie przez jedną ze stron, długotrwałe odmawianie powinności małżeńskiej, zdrowotna niezdolność do pożycia małżeńskiego, szaleństwo jednej ze stron, nastawanie na życie jednej ze stron, zbrodnie i wyroki sądowe ciążące na stronach, pijaństwo, rozrzutność, odmowa utrzymania żony, zmiana religii lub niezwyciężony wstręt do drugiej osoby.

          Dzieci z małżeństw prawej ręki przyjmowały nazwisko ojca oraz nabywały prawa i tytuły należne jego rodzinie.

      Dzieci do czwartego roku życia znajdowały się pod opieką matki. Później przechodziły pod władzę ojca, który miał decydujący głos w ich wychowaniu. Cały czas ojciec musiał łożyć na utrzymanie swoich dzieci.

        Synowie i córki rozpoczynający samodzielne życie małżeńskie mieli prawo żądać od ojca pokrycia wydatków na wesele i urządzenie własnego gospodarstwa. Po śmierci rodziców mieli prawo spadkowe do ich majątku.

       Ciekawostką jest, że sprawca ciąży pozamałżeńskiej winien wynagrodzić matkę jak i jej dziecko poprzez płacenie alimentów. Dochodzone miały być na drodze sądowej. Prawo to nie przysługiwało prostytutkom. Obowiązek utrzymania takich dzieci trwał do ukończenia 14 roku życia. Po tym czasie dzieci te musiały utrzymywać się same.

         Adopcji dzieci mogły dokonywać dopiero osoby po ukończeniu 50 lat. Młodsze persony mogły przysposobić dzieci tylko za zgodą Panującego.

Małżeństwa lewej ręki

        W małżeństwach lewej ręki prawa małżonki jak również dzieci urodzonych z tego związku były ograniczone. Nie miały one charakteru pospolitego. Ich zawarcie uzależnione było od zgody i zezwolenia aktualnie panującego Króla Pruskiego. Pozwolenie na takie małżeństwo mógł uzyskać tylko mężczyzna stanu wyższego, w sytuacjach nadzwyczajnych. Ocena ważności powodów zawarcia takiego małżeństwa była tylko i wyłącznie w gestii Panującego.

        Wszystko co przeszkadzało zawarciu małżeństwa powszechnego miało również znaczenie przy zawarciu tego związku, poza nierównością stanu pochodzenia.

     Warunkiem koniecznym zawarcia tego związku miało być uprzednie zawarcie pisemnego kontraktu między stronami określającego poziom należytego utrzymania zaręczonej na wypadek rozwiązania małżeństwa. Po uzyskaniu zgody Panującego strony udawały się do naczelnego sądu prowincji w celu zatwierdzenia zawartego kontraktu. Po ogłoszeniu tego porozumienia przez sąd małżeństwo mogło zostać formalnie zawarte podczas ślubu poprzez podanie sobie lewych rąk. Z tego gestu wzięła się nazwa małżeństwa. Przy ślubie na prawą rękę małżonkowie podczas aktu ślubu podawali sobie prawą rękę. Przy zapisaniu ślubu w księdze kościelnej wyraźnie musiał być zaznaczony fakt, że małżeństwo zostało zawarte na lewą rękę. Do 1874 roku śluby zawierano przed kapłanami stosownego wyznania, którzy byli jednocześnie urzędnikami państwowymi. Od listopada 1874 roku na terenie Prus wprowadzone zostały Urzędy Stanu Cywilnego i rozdzielono śluby cywilne i kościelne. 

         Po zawarciu małżeństwa na lewą rękę żona nie uzyskiwała nazwiska, ani stanu i stopnia męża. Zostawała przy swoim nazwisku oraz pozycji społecznej, którą dotychczas posiadała. Nie mogła osiągnąć pozycji rodziny męża i używać jego tytułów oraz herbu szlacheckiego. Jeżeli była wdową wracała do nazwiska swojego urodzenia.

        Po małżeństwie traktowana była w prawie tak jak pełnoletnia bezżenna osoba. Bez zgody męża nie mogła wchodzić w jakiekolwiek inne związki prawne.

           Żona z lewej ręki mogła żądać od małżonka utrzymania na poziomie, który odpowiadał jej stanowi przed małżeństwem. Małżonek powinien pokryć również koszty ewentualnego leczenia i niezbędne koszty procesowe dotyczące jego żony.

           Małżonka będąc pełnoletnią osobą (ukończone 24 lata) mogła sama zarządzać posiadanym majątkiem. Mąż jej nie mógł korzystać z majątku żony. Wykluczona była również po ślubie wspólnota majątku i dorobku małżonków.

        Jeżeli żyłyby dzieci i wnuki męża z jego wcześniejszego małżeństwa zawartego na prawą rękę, żona nie mogła otrzymywać od małżonka żadnych darowizn. Do tych kwot nie wchodziły koszty związane z jej zwykłym utrzymaniem, wynikających z obowiązków małżonka.

            W przypadku śmierci żony pochówek i żałoba przeprowadzone były według przynależności stanowej żony. Po jej śmierci mąż nie miał prawa do spadku w majątku żony. Gdy nie posiadali dzieci, żona mogła jednak zapisać prawo dziedziczenia swojego majątku na rzecz współmałżonka. Jeżeli były dzieci to one dziedziczyły majątek matki. Po wcześniejszej śmierci małżonka żona miała tylko prawo do kwot określonych w kontrakcie przedślubnym.

           Małżeństwo zawarte na lewą rękę mogło zostać zamienione na małżeństwo zawarte na prawą rękę po obopólnej zgodzie współmałżonków, zgodzie żyjących rodziców, zgodzie krewnych oraz aprobacie Panującego. Uzyskanie takiej ilości zgód faktycznie było mało prawdopodobne.

          Małżeństwa zawarte na lewą rękę można było rozwiązać na drodze rozwodowej. Jeżeli żona została uznana za winną rozwodu traciła środki przyznane kontraktem przedślubnym. Gdy winnym uznany został mąż zachowywała kwoty określane tymże kontraktem. Sąd miał prawo podnieść je do dwukrotności kwoty zawartej w kontrakcie przedślubnym.

         Dzieci pochodzące z małżeństwa na lewą rękę nie nosiły nazwiska ojca oraz nie miały prawa do tytułów i herbu szlacheckiego ojca. Małżonek miał wszelkie prawa władzy ojcowskiej wobec tych dzieci, za wyjątkiem prawa do ich majątku. Dzieciom należało się wychowanie, wykształcenie i utrzymanie ze strony rodziców na poziomie stanu matki. 

          W przypadku śmierci ojca miały prawo do jego spadku gdy ojciec nie miał dzieci z prawego małżeństwa. Wysokość spadku w tym wypadku nie mogła przekraczać 30 % przy dwóch dzieciach i 50% przy trzech i więcej dzieciach.

            Małżeństwa zawierane na lewą rękę były bardzo rzadkie i dotyczyły głównie klasy wyższej. Ciekawostką jest, że z tej formuły małżeńskiej skorzystał król Fryderyk Wilhelm III. W kręgach królewskich takie małżeństwa zwano morganatycznymi. Tenże król 9 listopada 1824 roku w wieku 54 lat poślubił 30 lat młodszą hrabinę Augustę von Harrach. Oblubienica króla pochodziła z niższego stanu i była wyznania katolickiego (w 1826 roku przeszła na protestantyzm). Dzień przed ślubem król nadał pannie młodej tytuł księżnej. Zaślubiny te były przez dłuższy czas utrzymywane w tajemnicy. Dzieci zrodzone z takiego małżeństwa nie miałyby prawa dziedziczenia tronu.

            Taki sam charakter miało również małżeństwo księcia Antoniego Radziwiłła, który był Namiestnikiem Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Tutaj jednakże Książę należał do stanu niższego, gdyż jego żona była bratanicą Fryderyka Wielkiego i należała do rodu królewskiego.

         Podobnie jak w przypadku króla Fryderyka Wilhelma III było również podczas morganatycznego ślubu rosyjskiego następcy tronu Wielkiego Księcia Konstantego. Po swoim rozwodzie w 1820 roku ożenił się z polską hrabianką Joanną Grudzińską. Zaślubiny poprzedzone były tajnym pozwoleniem ówczesnego cara Aleksandra I. Prawdopodobnie na podstawie tego postanowienia Konstanty utracił prawo do tytułu cara Rosji, gdyż według starszeństwa to on miał zastąpić cara Aleksandra. Ślub był potrójny: prawosławny, katolicki i cywilny. Car Aleksander mianował ją Wielką Księżną Łowicką.  Mimo, że Konstanty bardzo źle zapisał się w naszej historii, samo małżeństwo należało ponoć do zgodnych. Joanna miała mieć zbawienny wpływ na swojego męża i łagodziła jego niekontrolowane wybuchy agresji. Po śmierci pochowana została w Carskim Siole. W latach dwudziestych XX wieku bolszewicy wyrzucili ją z grobu. Trumna ze szczątkami Joanny przekazana została władzom polskim. Ci po długich namysłach pochowali ją obok siostry Antoniny i jej męża Dezyderego Chłapowskiego na cmentarzu w Rąbiniu. Można to uznać za chichot historii, gdyż we wspólnym grobie leży jeden z największych patriotów polskich i żona jednego z największych gnębicieli Polaków.

      Z dawnych czasów zachował się do dzisiaj rytuał stosowany podczas ślubu kościelnego. To wtedy małżonkowie podczas przysięgi podają sobie prawe ręce, które zostają przepasane stułą kapłana prowadzącego ceremonię. Poprzez fakt podania sobie prawych dłoni małżonkowie nawiązują do dawnych tradycji oznaczających, że zawarli ślub na prawą rękę.

Źródło: Powszechne prawo krajowe dla państw pruskich, Poznań 1826 rok                                                                                           

Autor tekstu: Marian Jaróżek

Zdjęcie ilustracyjne na okładce: Ślub rodziców Bolesława Szamskiego, Wąsosz. Z archiwum rodziny Szamskich

Reportaż autorstwa Żanety Walentyn pt. Połamane macewy. W audycji wykorzystano fragmenty nagrań z Dźwiękowego Archiwum Kcyni oraz artykułów Cezara Aronsfelda.

Pierwsza emisja na antenie: 12 maja 2025 r. 

Dowiedz się więcej>>>>>Pozostałe reportaże radiowe i telewizyjne dotyczące historii Kcyni i działalności Dźwiękowego Archiwum Kcyni:

1. W audycji Ziarna Losu (Polskie Radio Pomorza i Kujaw PIK) reportaż autorstwa Michała Słobodziana pt. Dolina wyschniętych kości kliknij tutaj.

Pierwsza emisja na antenie: 2 lutego 2025 r.

2. W audycji Regionalny Punkt Widzenia (Polskie Radio Pomorza i Kujaw PIK) reportaż autorstwa Michała Słobodziana kliknij tutaj. 

Pierwsza emisja na antenie: 6 kwietnia 2025 r.

3. Studio Reportażu Polskiego Radia (Program Pierwszy PR) reportaż pt. Trzecie pokolenie autorstwa Katarzyny Błaszczyk (PR 1) kliknij tutaj.

Pierwsza emisja na antenie: 25 września 2020 r.

4. Odcinek podcastu z serii: Mikrohistorie, pt. Historia Kcyni i okolic zapisana w dźwiękach, zrealizowany w Programie Trzecim Polskiego Radia, autorstwa Dominika Czapigo i Agnieszki Obszańskiej, poświęcony Kcyni i Dźwiękowemu Archiwum Kcyni 

Pierwsza emisja na antenie: 1 listopada 2024 r.

Możesz wysłuchać w aplikacji Spotify lub w aplikacji Polskie Radio.

5. Reportaż telewizyjny autorstwa Ewy Lewandowskiej, nadany w TVP 3 w cyklu: Całkiem niezła historia.

Pierwsza emisja na antenie: 14 grudnia 2023 r. Aby obejrzeć, kliknij tutaj.

Nasz gość przedstawił pokaz slajdów i filmów, któremu towarzyszyła opowieść o dopiero co zakończonej podróży do Etiopii. Zgromadzeni w Urzędzie Miejskim w Kcyni mieli okazję posłuchać o życiowej filozofii naszego bohatera. Krzysztof Nowacki mówił: Ustawiłem swoje życie i pomagam tak, jak umiem w miejscach, do których podróżuję. Dla uczestników spotkania pan Krzysztof przygotował zagadki dotyczące historii naszego miasta oraz zaprezentował kilka pamiątek z wyjazdu. Na pokazywanych zdjęciach mogliśmy podziwiać wykute w skale świątynie, które zostały zbudowane poniżej powierzchni gruntu, dowiedzieliśmy się też, jak wygląda świętowanie Wielkanocy w Etiopii. Etiopia jako kraj chrześcijański była wiele lat w izolacji, otoczona przez sąsiadujące z nią państwa islamskie. Jest w tym kraju wielki kult świętych i aniołów - wskazywał prelegent. Krzysztof Nowacki przebywał w regionie Lalibela, gdzie znajdują się te słynne kościoły, zbudowane jako niezniszczalne. Każda osoba przebywająca w kościele musi mieć zakryte ramiona. Nabożeństwa trwają wiele godzin, a wierni kiwają się w przód i tył, przyklękają i wstają. Podróżnik opowiedział nam o spotkaniach z mieszkańcami Etiopii i zdradził kilka patentów na bezpieczne podróżowanie (podwójne portfele i komórki, gorsze ubrania, nie obnoszenie się z pieniędzmi). Podziwialiśmy zapierające dech widoki, górskie krajobrazy i zobaczyliśmy, jak wygląda przygotowanie słynnej etiopskiej kawy. Spotkanie zakończyło się wykonaniem pamiątkowej fotografii.

tekst i zdjęcia: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni  

ZAPOWIEDŹ

W dniu 22 maja (czwartek) o g. 17.30 zapraszamy na majowe spotkanie z cyklu "Ciekawość świata". Tym razem tematyka prelekcji będzie dotyczyć podróży. Spotkanie, zatytułowane "Etiopia na gorąco" poprowadzi pan Krzysztof Nowacki, podróżnik.

O naszym gościu: Krzysztof Nowacki. Podróżuje i pomaga. O swoich eskapadach mówi w Radiu Gdańsk, Radiu PiK i innych. Odwiedził 60 krajów. Odbył trzy wyprawy rowerowe na pustynię, czwartą do dżungli, piątą do Wielkiej Piątki w Kenii. Indie, Bliski Wschód, Azja Południowo - Wschodnia, także rowerem. 70% kuli ziemskiej na żaglach. W czasie pandemii odwiedził 24 kraje, mieszkając i podróżując w starym Audi A4. Prowadzi akcje charytatywne na całym świecie. Ostatnio w szkole na Madagaskarze, zaangażował się także w ratowanie żółwi na Sri Lance. Teraz opowie nam o zakończonej akcji dla dzieciaków z Etiopii... 

Na spotkaniu nasz Gość opowie o swojej właśnie odbytej wyprawie do Etiopii. Będzie o Świętach Wielkanocnych w Lalibelli. Wędrówce po najpiękniejszych widokowo górach Siemen. Rebelii w prowincji Amhara. Żeglowaniu po jeziorze Tana do mnisich wysp pośród krokodyli, hipopotamów i czasami w trzcinowym kajaku :) Będzie o ludach Doliny rzeki Omo. A zakończy swoją prelekcję omawiając temat: Podróżowanie przez pomaganie. Tym razem w edukacji, dzieciakom w Woito.

Cykl "Ciekawość świata" odbywa się w Urzędzie Miejskim w Kcyni od października 2013 roku. Dotychczas zorganizowane zostało przeszło 150 spotkań autorskich, wykładów, spotkań z pasjonatami i warsztatów. Cykl jest finansowany z budżetu Gminy Kcynia. W spotkaniach udział biorą mieszkańcy Kcyni i okolic.

Tekst: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni 

Fot. Z archiwum autora

Zachowano pisownię oryginału. Aby zobaczyć zdjęcie, kliknij w miniaturę.

Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni 

ROK 1951

M.D.D. [Międzynarodowy Dzień Dziecka – dopisek JM] zorganizowany na boisku przedszkolnym.

Reszta fotografii oprawione w ramkę wiszą w holu. 

                                                                          M.D.D. na boisku.                                                                     

 Zima 1952 r. 
 

Dzieci stemplowały na śniegu

ROK 1952

M.D.D. [tj. Międzynarodowy Dzień Dziecka - dopisek JM] na boisku przedszkolnym.

Dzieci szkolne odegrały dla dzieci przedszkolnych przedstawienie pt. "Kopciuszek"

 Matki przedszkolne pomagają - patrzą jak dzieci się ochoczo bawią. Obecny (w głębi) był również Przew. M.R.N. ob. Gajewski, sekretarz P. M.R. ob. Zbieralski i sekretarz P.Z.P.R. ob. Radoszewski. Reszta fotografii z tego dnia wisi na ścianie.

ROK 1953

Zima - droga do Palmierowa

Dzieci pracują na śniegu - grupa starsza. 

[ZDJĘCIA POWYŻEJ - dopisek JM] Personel przedszkola w ogrodzie i na boisku.

Karnawał w Przedszkolu grupa młodsza.

Dzieci w przystrojonych salach ochoczo się bawiły.

 Nasze artystki - ob. grupy starszej

 ROK 1954

Wesoło i ochoczo upłynął ten dzień w przedszkolu.

Wizyta dzieci przedszkola wiejskiego z Smogulca w przedszkolu w Kcyni.

Kier. Przedszkola wiejsk. w Smogulcu z personelem oraz Kier. P. w Kcyni z personelem wych. I tech. Zdjęcie zrobiono na boisku przedszkolnym w Kcyni.

Na zaproszenie naszego przedszkola przyjechało przedszkole wiejskie w Smogulec pow. Wągr.

Dzieci wspólnie się bawiły. Dało się zauważyć, że nasze dzieci z gościnnością i koleżeńskością podejmowały dzieci z przedszkola wiejskiego.

Wspólnymi śpiewami, tańcami czas szybko mijał. Dzieci nasze obdarowały dzieci z Smogulca zabawkami zrobionymi na zajęciach art.-technicznych. Dzieci wiejskie pełne wrażeń wracały do Smogulca.

KONIEC CZĘŚCI DRUGIEJ 

Zachowano pisownię oryginału. Aby zobaczyć zdjęcie, kliknij w miniaturę.

Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni 

Złota Księga

NAPIS NA WEWNĘTRZNEJ STRONIE OKŁADKI (pieczątka): PRZEDSZKOLE MIEJSKIE KCYNIA

Miejskie Przedszkole w Kcyni jest dwu-oddziałowe – mieszane. Uczęszczają dzieci matek pracujących i nie pracujących. Większy procent stanowią dzieci matek pracujących. Prowadzone jest od roku 1948 przez personel świecki. Przedszkole podlega Inspektoratowi Oświaty P. G.R.N. w Szubinie.

Mieści się w byłym domu – po ewangelickiem tak zwanej wówczas „pastorówce”. Od roku 1945-48 prowadzone było przez siostry zakonne. Pierwszą świecką kier. Przedszkola była Marczak Marta, która nie posiadała pełnych kwalifikacji. Objęła kier. Po 3 mies. Kursie. Miała do pomocy dwie wychowawczynie Dejewską Halinę kwalifikowaną po 3-letnim Liceum Pedagogicznym, oraz Karolak Maria nie kwalifikowaną wychowaczynię. Pierwszą kucharką była Chełminiak Stanisława pracowała ona od roku 1949-1960 roku. W latach od 1945 do 1952 przedszkole zajmowało bardzo szczupłe pomieszczenia. Kucharka gotowała w piwnicy w pralni nie przystosowanej do gotowania, a magazyny żywn. mieściły się również w piwnicy razem z ziemniakami i warzywami co było przeciwne wymogom sanitarno-higienicznym. Piętro zajmowały siostry zakonne. Było również boisko, ale dzieci nie mogły z niego korzystać co zagrażało bezpieczeństwu dzieci. Boisko było niesplanowane – miało górki i dołki, było nie ogrodzone. Po wyprowadzeniu się sióstr zakonnych w roku 1952 przedszkole miało już lepsze warunki rozwojowe. Kuchnia została z piwnicy przeniesiona na piętro gdzie po przystosowaniu i przebudowie pokoju na kuchnię można było gospodarcze czynności wykonywać. Kucharka była zadowolona bo już nie potrzebowała pracować w wilgotnej stęchłej piwnicy. Przeprowadzono wodę do kuchni, odgrodzono część pokoju i urządzono tam magazyn podręczny. Urządzenie kuchni odpowiadało już wymogom sanitarno higienicznym – kontrole prowadzone przez S.E P. nie rościły już żadnych pretensji. Za czasów kierownictwa Marczak Marty przy pomocy Inspektoratu Ośw. Ówczesnemu Wydziałowi Oświaty P.P.R.W. – Referatu Przedszkola, Komitetu Rodzicielskiego z przew. Kosznikiem na czele zniwelowano boisko – doprowadzono do stanu używalności, ogrodzono je siatka. Dzieci bez obawy o kalectwo korzystały już teraz w pełni z boiska. Zaznaczyć należy, że boisko zniwelowano przy pomocy ówczesnej Szkoły Zawodowej z kier. Kaźmierczakiem na czele, szyny i lorki wypożyczono z cegielni. Przy pracy pomagali rodzice, uczniowie Szkoły Zawodowej, Zakładu Poprawczego, oraz społeczeństwa – czynem społecznym uzyskano boisko przystosowane dla dzieci. Przedszkole więc prócz boiska posiada również ogród owocowy, który dostarcza dzieciom owocu wszelakiego gatunku.

Następną kierowniczką była Preiwos Elżbieta miała do pomocy jedna wychowawczynię kwalifikowaną z jedną niekwalifikowaną wychowawczynię. Dzieci już jadały na porcelanowych nakryciach przy stole nakrytym. Pracujące dzieci otrzymują trzykrotne żywienie. Po kierowniczce Preiwos Elżbiecie, która zwolniła się na własne żądanie kierownictwo Przedszkola objęła w 1952 r. Bronisława Leitgeber miała do pomocy jedną kwalifikowaną wychowawczynię i jedną niekwalifikowaną. Janinę Żarnowską, która pełne kwalifikacje uzyskała w roku 1956. W tej chwili pracują prócz kierowniczki 2 kwalifikowane wychowawczynie i to: Masiakowska z domu Żarowska, Irena Czerwińska, która dokształca się na P. (S.) W.  i jedna pomoc wychowawcza. Przedszkole ma w tej chwili ogromne trudności bo P.M.R.N. w Kcyni w uzgodnieniu z Inspektoratem Ośw. PPRN w Szubinie bez specjalnej zgody Kierowniczki Przedszkola umieściło na piętrze rodzinę nie związaną z pracą w przedszkolu, przez co Przedszkole zostało uszczuplone. P.M.R.N. obiecało po uzyskaniu  mieszkania rodzinę zajmującą mieszkanie w przedszkolu wyprowadzić.

Należy zaznaczyć, że przedszkole rozwinęło się. Zarządzono dla dzieci ubikacje przystosowane do wieku dziecięcego oraz umywalnie. Wydatną pomoc okazał Komitet Rodzicielski, który przy współpracy z Kier. P. wymalował dwukrotnie Przedszkole, odmalował drzwi i okna, poza tym reperował i reperuje zabawki, matki szyją ubiory zimowe i letnie dla lalek. W roku 1956 założono w przedszkolu systemem gospodarczym centralne ogrzewanie. Wydatną pomoc okazali Z. Kosznik, K. Zieliński, H. Wiśniewski i inni. Wieczorami, nocami pracowali bezpłatnie przy urządzeniach centralnego ogrzewania. Ogrodzono nową siatką ogród owocowy bo Zakład Poprawczy robił w ogrodzie przedszkolnym ogromne szkody. Zamieniono płot drewniany, zniszczony, zmurszały na siatkę. Pracę wykonał Pom Stalówka. W ogrodzie owocowym zasadzono młode drzewka owocowe, urządzono kwietniki i trawniki. Komitet Rodzicielski przy współpracy personelu wychowawczego organizował zabawy, przedstawienia. Z Komitetem Rodzicielskim praca układa się dobrze. Służy pomocą i radą przedszkolu co dodatnio wpływa na pracę. Rodzicie interesują się też sprawami wychowawczymi. Przychodzą po pracę wychowawczą do kierowniczki Przedszkola.

O pracy i jej wynikach świadczą fotografie, które w pełni zobrazują życie przedszkola i jego osiągnięcia.

Podpis obok zdjęcia: Pierwsza Kier. P. już świeckiego ob. Marta Marczak z swoimi koleżankami i dziećmi z grupy starszej przed po-ewangielickim kościołem zaraz po wyzwoleniu [dopisek innym tuszem i charakterem pisma-JM]  

Podpis obok zdjęcia: Ta sama Kierowniczka z dziećmi, matkami w roku 1946

Koniec części pierwszej 

            W dniu 2 maja 2025 r. w Sadkach odbędzie się powtórny pogrzeb mjr. Józefa Patrycego Garczyńskiego. Wielkiego Polka, podchorążego w Szkole Podchorążych w Warszawie, członka Sprzysiężenia Wysockiego, uczestnika Nocy Listopadowej 1830 r., żołnierza 14 bitew i potyczek Powstania Listopadowego, kawalera Złotego Krzyża Orderu Virtuti Militari, spiskowca z 1846 roku, więźnia berlińskiego Moabitu, jednego z głównych dowódców Powstania Wielkopolskiego 1848 r.

            Dzień wcześniej, 1 maja 2025 r. zapraszamy na rajd rowerowy szlakiem mjr. Garczyńskiego. Odwiedzimy miejsca, w których mieszkał (Mechnacz, Szczepice, Śmielin), mieszkała jego rodzina (Malice) i przyjaciele (Samostrzel), brał ślub (Kcynia) i gdzie spoczęły jego doczesne szczątki (Sadki). Wszędzie tam opowiemy o kolejach jego niezwykłego życia. Na kcyńskim rynku odszukamy ślady bitwy, stoczonej tu nocą z 7 na 8 maja 1848 r. pomiędzy powstańcami wielkopolskimi, a żołnierzami pruskimi. Na ,,starym” Cmentarzu Parafialnym w Kcyni zapalimy znicz na mogile poległych wówczas powstańców. Do tego wspaniałe widoki, uroki nadnoteckiej przyrody oraz najlepsze z możliwych towarzystwo.

            Nad rajdem honorowy patronat objął Wojewoda Kujawsko-Pomorski Michał Sztybel

            Zabierz z sobą znicz oraz Biało - Czerwoną opaskę na ramię. Jedziemy dla TEJ, co nie zginęła …

TERMIN: 1.05.2025 (CZWARTEK)

GODZINA STARTU: 8.30

POCZĄTEK TRASY: stacja kolejowa w Samostrzelu

Lokalizacja GPS miejsca zbiórki: 53°07'41.1"N 17°26'02.3"E

Pinezka google maps miejsca zbiórki: https://maps.app.goo.gl/qZpDCX771Uw1tgbV9

TRASA: Samostrzel - Ostrówiec - Ludwikowo - Kowalewko - Dębogóra - Mechnacz - Tupadły - Kcynia - Malice - Szczepice - Studzienki - Rozwarzyn - Paterek - Nakło nad Notecią -  Bielawy - Anieliny - Śmielin - Sadki - Samostrzel

ZAKOŃCZENIE TRASY: stacja kolejowa w Samostrzelu

GODZINA ZAKOŃCZENIA RAJDU: ok. 17:00

DYSTANS: 63,0 km

MOŻLIWOŚĆ DOJAZDU DO SAMOSTZRELA: we własnym zakresie lub pociągiem (odjazd ze stacji Bydgoszcz Główna o godzinie 7:37)

TEMPO JAZDY: dostosowane do uczestników rajdu

CHARAKTER TRASY: drogi asfaltowe, szutrowe i leśne. Trasa miejscami trudna, wymagająca dobrej kondycji fizycznej

PROWADZĄCY TRASĘ: Jarosław Szczepaniak

Obowiązują zapisy: formularz znajduje się na końcu regulaminu rajdu

ORGANIZATORZY:

Bydgoskie Stowarzyszenie Miłośników Zabytków Bunkier

Gmina Sadki

Gminny Ośrodek Kultury w Sadkach

Klub Krajoznawczy R.O. PTTK Szlak Brdy Bydgoszcz

Pracownia Archeologiczna „Imladis” Roberta Grochowskiego

materiał: Robert Grochowski

Wszystkim Czytelnikom, Współpracownikom, Uczestnikom cyklu "Ciekawość świata" życzę pielęgnowania rodzinnych tradycji: dzielenia się jajkiem przy świątecznym stole, polewania wodą w Lany Poniedziałek, poszukiwania jajek w ogrodzie. Rozmawiajcie z najmłodszymi o tym, kogo symbolizuje baranek z masła, dlaczego kolorowe jajka, sól i chrzan. Dlaczego zanosimy produkty do poświęcenia w kościele.

Życzę wzrastania, w tym, co istotne. Odrodzenia i wiary, że odrodzenie zawsze jest możliwe. 

Niech z naszego horyzontu nie znika najważniejsze: wzajemna miłość, szacunek, dostrzeżenie wartości w tym, że jesteśmy razem. 

Dźwiękowe Archiwum Kcyni 

Justyna Makarewicz 

Dźwiękowe Archiwum Kcyni, dzięki zgromadzonym zasobom archiwalnym, ale może przede wszystkim dzięki gronu zaangażowanych mieszkańców pomaga w poszukiwaniach. Nie inaczej jest dzisiaj - znów zwracam się do Was z apelem o pomoc. 

Na zdjęciu powyżej: tablica pamiątkowa znajdująca się na cmentarzu w Woli Gułowskiej (kliknij, aby powiększyć)

Kilka tygodni temu odebrałam telefon, a w słuchawce usłyszałam słowa: Jest Pani moją ostatnią nadzieją. Do Urzędu zadzwonił pan Leszek Moszczyński, który od wielu już lat próbuje zebrać informacje o uczestnikach bitwy w Woli Gułowskiej. Jednym z nich był przedwojenny nauczyciel ze szkoły w Laskownicy, ppor. Marian Leitgeber. Pozwalam sobie skopiować treść wiadomości od pana Moszczyńskiego (korespondencja e-mail z dnia 4.04.2025): 

Na cmentarzu parafii Wola Gułowska, we wsi Turzystwo, w województwie lubelskim, w powiecie łukowskim, w gminie Adamów znajduje się mogiła żołnierzy poległych w ostatniej wielkiej bitwie 1939 r. w Polsce. Wśród wymienionych na tablicy, odczytujemy nazwisko podporucznika Leitgebera Mariana. Był dowódcą II plutonu kompanii ciężkich karabinów maszynowych (w skrócie c.k.m.), samodzielnego batalionu 179 pułku piechoty, 60 Dywizji, Kleeberczykiem. Okoliczności śmierci podporucznika nie do końca są znane. Wiadomo, że poległ w bohaterskim ataku na umocnione pozycje Niemców w Woli Gułowskiej. Jego śmierć potwierdził w 1940 roku Niemiecki Czerwony Krzyż (kliknij, aby powiększyć):

Marian Leitgeber przed wojną był nauczycielem Publicznej Szkoły Powszechnej w Laskownicy. Informował o tym Dziennik Urzędowy Kuratorium Okręgu Szkolnego Pomorskiego R VIII, 1945, nr 9. Fakt ten powtórzono w książce pt. "Działalność oświatowa i martyrologia nauczycielstwa polskiego pod okupacją hitlerowską  1939-1945", Wrocław 1987, autor M. Walczak.

Może dzięki pomocy mieszkańców Laskownicy uzupełnimy ten skromny opis biograficzny bohatera Waszej małej Ojczyzny. Leszek Moszczyński

APEL

Pan Leszek Moszyński za pośrednictwem Dźwiękowego Archiwum Kcyni zwraca się z prośbą do wszystkich, którzy posiadają informacje na temat Mariana Leitgebera. Jeśli w opowieściach Waszych bliskich (być może przedwojennych uczniów szkoły w Laskownicy) przetrwała jakaś anegdota, okruch wspomnienia, fotografia - prosimy o kontakt.

Email: justyna.makarewicz@kcynia.pl lub telefon: 608 649 009. Można także kontaktować się za pośrednictwem naszych mediów społecznościowych. 

Rysunek na okładce: Ryszard Matecki (Wiejski Kocur)

Archiwalia (dokument i zdjęcie głazu) pochodzą z archiwum Leszka Moszczyńskiego

plakat: kliknij, aby powiększyć

Przedruk wywiadu z rzeźbiarzem Piotrem Wolińskim, opublikowanego po raz pierwszy na poprzedniej stronie www Dźwiękowego Archiwum Kcyni w 2014 r. 

- Proszę opowiedzieć o swoim spotkaniu z Papieżem

- Wyjazd był wcześnie rano 7 czerwca, o 3 nad ranem. Zabrałem się z Zespołem Regionalnym „Pałuki” autokarem. Byłem już przebrany w strój ludowy. Dojechaliśmy dość wcześnie. Potem musiałem się udać do strefy VIP, tam zostałem sprawdzony przez służby ochrony, musiałem przejść przez bramkę, wszystko, to, co miałem przy sobie musiałem wyłożyć. Skierowali mnie na moje miejsce, w drugim rzędzie. Potem przyjechała pani Melania Teszke, z którą wręczałem Papieżowi dary. Siedzieliśmy w taki sposób, żeby łatwo było wyjść do procesji z darami. Idealne miejsce mieliśmy, jeśli chodzi o widoczność. Tam czekaliśmy na rozpoczęcie Mszy.

- Rzeczywiście było zimno tego dnia?

- Rano było ciepło, ale potem się zrobiło zimno. Ja byłem lekko ubrany. Zmarzłem, szukałem miejsca, żeby się gdzieś schować. Trochę kropiło. Jak przychodziła ta godzina, kiedy miał Papież przylecieć to czułem, że mam gorączkę. Ale tam z tyłu była jedna hafciarka, która widziała co się ze mną dzieje i dała mi taką ciepłą pelerynę. Poratowała mnie nią.  

- Czy to czekanie się dłużyło?

- Dosyć długo czekaliśmy, bo my byliśmy na miejscu już przed czwartą rano. Jeszcze był taki moment, że pod ołtarzem było takie duże pomieszczenie, gdzie się przebierali biskupi. Tam wszedłem na chwilę, żeby się ogrzać. I tam spotkałem ks. proboszcza Kosteckiego, od nas z klasztoru.

Gdy wszyscyśmy przywitali Papieża, zajechali samochodami tam z tyłu, za ołtarz i tam się Papież przygotowywał do rozpoczęcia Mszy św. 

-Papież był w dobrej formie?

- No właśnie, że nie. Jak poszliśmy tam do góry, z tymi darami  -  pierwsze spojrzenie na niego to siedział taki zmęczony, podparty lewą ręką. Tak miał głowę opartą na tej ręce. Ale on miał bardzo intensywny czas podczas tej pielgrzymki. Rano podobno był w Licheniu, więc miał prawo być zmęczony.

Zaczęła się Msza, powitania i przyszedł moment na te dary. Taki ksiądz, który nas kierował, dał nam znak, żeby wychodzić. Podchodziliśmy po te dary, tam, gdzie one były zgromadzone wszystkie, i już czułem, że mi się nogi trzęsą. Na próbie było tak, że jak klękaliśmy przy tym fotelu, gdzie miał siedzieć Papież, to ten ksiądz nam kazał klękać gdzieś metr przed tym fotelem. Jak szliśmy już do góry, na Mszy papieskiej, to podchodził do nas i po cichu powtarzał: przy samych kolanach! przy samych kolanach!

My byliśmy piątą delegacją z kolei. Widziałem, że i pani Teszke zaczęły się udzielać emocje. My mamy już podchodzić, Papież tak oparty spojrzał z góry na dół, tak nas zlustrował wzrokiem. Ciarki mnie przeszły, czułem pot pod tym kapeluszem. Bo jeszcze była taka kwestia wtenczas – czy zdjąć ten kapelusz przy składaniu darów czy nie. Ale stwierdzono, że to jest element stroju i nie kazano mi ściągać.

Podchodzimy do Papieża, uklękliśmy przy samych kolanach, Papież jeszcze raz nas zmierzył wzrokiem. Arcybiskup Muszyński nas przedstawiał, mówił kto, gdzie, skąd. Papież spojrzał na ten krucyfiks, i zapytał: A to Ty rzeźbiłeś ten krucyfiks? Odpowiedziałem, że tak, dla Ojca Świętego. Położył na nim rękę, że przyjął. I później zamienił jeszcze kilka słów z panią Teszke. Wtedy podszedł ten ksiądz z tacą,  Papież wręczył mi różaniec, pocałowałem Ojca Świętego w pierścień, i podał mi rękę. I wówczas poczułem delikatność jego dłoni. Wiadomo, on nic fizycznie nie robi, aksamitną miał skórę. Do dziś to pamiętam. Podziękował, ksiądz dał znak, że mamy wstać i szliśmy w kierunku zejścia na dół. Spojrzałem jeszcze z góry na to morze ludzi, coś fantastycznego. Zeszliśmy na dół, odłożyliśmy dary w to samo miejsce i wiadomo, wróciliśmy tam, gdzie siedzieliśmy. I dalej trwała Msza.

- Wróćmy na chwilę do kulisów tej wydarzenia. Jak się Pan dowiedział o tym, że będzie Pan rzeźbił krzyż dla Papieża i być może będzie go Pan wręczał?

- Zapadła decyzja w Bydgoszczy, w oddziale bydgosko-toruńskim związku twórców ludowych, żeby stworzyć komisję, która by wyznaczyła delegację i ustaliła, co ma być zrobione dla Ojca Świętego, jakie dary. Chodziło im o to, żeby oprócz już ustalonych delegacji, które na Mszy złożą dary, złożyła je także delegacja złożona z twórców ludowych. Wiadomo, że pani Wanda Szkulmowska jest taką upartą osobą, że to ona wywalczyła. To dzięki niej się udało.

I pewnego dnia dostałem telefon - pani Wanda Szkulmowska się pyta, czy bym nie wyrzeźbił krucyfiksu dla Ojca Świętego. Odpowiedziałem, że jak dla Ojca Świętego to oczywiście! Ale to musiałby przynajmniej metrowy. To był dla mnie zaszczyt, że w ogóle o mnie pomyśleli. No i nie wiem, jak te wiadomości się rozeszły, fakt faktem, że już następnego dnia zgłosili się do mnie dziennikarze z gazety. Chcieli patrzeć, jak ja rzeźbię ten krzyż, pytali co ja o mojej rzeźbie myślę. I potem się dowiedziałem, że ma jeszcze rzeźbić Matkę Boską najstarszy rzeźbiarz z Włocławka p. Centkowski, potem jeszcze p. Skawiński z Wągrowca z takich malutkich kawałków rzeźbić ma krzyż i hafciarki z Kujaw miały wyhaftować duży obrus na ołtarz.

- Nie bał się Pan, że nie zdąży?

- Nie bałem się, ale to jest takie uczucie…. To jest tak, że jak się robi coś dla kogoś, to jest ryzyko, że się nie uda. Ale jakoś tak się zmobilizowałem i się udało. Najgorsze jest to, jak się rzeźbi z poczuciem komu się rzeźbi. Najlepiej byłoby nie wiedzieć, do kogo ta rzeźba ma trafić.

- Trudny jest do wyrzeźbienia krucyfiks?

- Pana Jezusa na krzyżu to można różnie wyrzeźbić. Najlepiej byłoby wyrzeźbić cztery rzeźby i z nich wybrać najlepszą.

Po jakimś czasie pojechaliśmy do Bydgoszczy zawieźć te wszystkie dary. Były złożone przy farze bydgoskiej, tam, gdzie siedzibę miał ks. Henryk Muszyński. Przyszedł ks. Muszyński i obejrzał je wszystkie. Zadecydował, że oficjalnie wręczony będzie mój krucyfiks, obrus na ołtarz i stuła, haftowana złotymi nićmi na wzór czepców kaszubskich.

Pojechałem do domu. Nie spodziewałem się nawet, że ja będę wręczał ten krzyż Papieżowi. Po jakimś czasie dzwoni do mnie p. Szkulmowska, i przekazuje mi informację, że ja będę wręczał osobiście krucyfiks. Mam być w stroju pałuckim. Bardzo to przeżyłem.

Potem szybko do domu kultury do p. dyrektor Kątnik. Przygotowaliśmy strój. Znaleźliśmy pasujący na mnie kapelusz. Dwa dni przed samą Mszą pielgrzymkową dzwoni do mnie p. Szkulmowska, że mamy być na mszy dzień wcześniej przed tą uroczystością – chodziło o próbę chodzenia, o to, gdzie stanąć, żeby nie popełnić jakiejś gafy. Na tą próbę przyjechał Jasiakiewicz, prezydent Bydgoszczy, dodawał wszystkim otuchy.

Ale wracając do opowiadania o Mszy papieskiej.

Jak myśmy tam zajechali, przyszła piąta, szósta rano i zrobiło się tak paskudnie zimno i jeszcze zaczęło kropić. Zbliżał się moment przyjazdu Papieża, więc było trzeba zająć swoje miejsca. I nagle mówią, że helikoptery pojawiły się na niebie.

- Był taki wybuch entuzjazmu, gdy helikoptery pojawiły się na niebie?

- Taki szum od razu się zrobił, zaczęli śpiewać. To się tak udziela. Wszyscy czekali na to, na ten moment, nawet ludzie mieszkający w Bydgoszczy przychodzili na lotnisko już od 5 rano.

- Czuł Pan, że to jest takie wyróżnienie i dla rzeźbiarzy i dla Pałuk ?

- To wiadomo. Ja byłem zadowolony z tego, że akurat mój krucyfiks był wybrany do osobistego wręczania Papieżowi. Przecież mogli wybrać coś innego.

Podczas mszy słuchałem dokładnie całej homilii Papieża, wspominał w niej o męczennikach bydgoskich. Podczas uroczystości odbyła się też koronacja obrazu Matki Boskiej Pięknej Miłości.

Ojciec święty to jest dla mnie największy autorytet. Największy człowiek, jakiego znałem. To był człowiek, który nie potrzebował niczego. Z walizką jedną pojechał na konklawe. Niczego nie potrzebował.

Było moim marzeniem, żeby jechać na tą mszę. Ale w życiu nie spodziewałem się, że będę wręczał Janowi Pawłowi II mój krucyfiks.

Po tym wydarzeniu, po tej mszy papieskiej miałem takie dwa-trzy lata niezwykłych wydarzeń. Zaczęło się od tej mszy papieskiej, potem przyszło zaproszenie na wystawę do Hanoweru, potem dostałem medal Oskara Kolberga. Taki ciąg dobrych zdarzeń.

I jeszcze takie zdarzenie miało miejsce wcześniej. Zadzwoniła do mnie pani Wanda Szkulmowska, z prośbą, żebym Centkowskiemu dał kawałek drewna, bo on w tamtym czasie już mieszkał w domu opieki i nie bardzo miał możliwość zdobycia materiału. Ja przygotowałem mu kawałek lipy. Centkowski rzeźbił i w pewnym miejscu wyszedł sęk na górze. Ale skrócił ten kawałek i po prostu zrobił mniejszą rzeźbę.

 - Z lipy się najlepiej rzeźbi?

- Tak, lipa jest miękka, plastyczna, zwarta. Topola to jest oporna. W ogóle jest taka zasada, że jak się rzeźbi małe, to lepiej z twardszego, bo jest bardziej zbite. A większe rzeźby – z lipy.

- Wie Pan, co się stało z tym krzyżem, gdzie on trafił po mszy papieskiej?

 - Nie wiem dokładnie, część z tych darów trafia na misje. Ale w Watykanie mają muzeum etnograficzne i tam dary z różnych krajów też zasilają poszczególne kolekcje.

- Dziękuję za rozmowę.

Rozmowę przeprowadziła Justyna Makarewicz

Piotr Woliński – kcyński rzeźbiarz, urodził się w 1951 r. Jest uczniem Klary Prillowej, rzeźbi w drewnie i maluje. Jest najzdolniejszym rzeźbiarzem-amatorem na Pałukach. Swobodnie komponuje w rzeźbie, reliefie i płaskorzeźbie wielofiguralne sceny religijne i świeckie. Jest laureatem licznych konkursów. Aktualnie jest instruktorem rzeźby w Gminnym Centrum Kultury i Biblioteki w Kcyni. Ma swych uczniów. Posiada Medal Oskara Kolberga - nagrody "Za zasługi dla kultury ludowej". Tematyka jego prac jest różnorodna. Obejmuje trzy zasadnicze grupy: wiejską z regionu Pałuk, sakralną i historyczną. Najchętniej rzeźbi grajków, pary pałuckie, Chrystusa Frasobliwego, wiejskie kobiety i mężczyzn. Jest uczestnikiem licznych konkursów i wystaw ogólnopolskich. Jest członkiem Stowarzyszenia Twórców Ludowych. Według artysty najważniejsze to "mieć własną tożsamość i swój własny sposób na znalezienie siebie, wyrażenie siebie w sztuce". (na podstawie: www.kcynia.pl/gmina Kcynia /odznaczeni medalem ”zasłużony dla gminy Kcynia”)

A Wy? nabraliście dziś kogoś? Zapraszam do zapoznania się z archiwalnymi żartami z przedwojennych gazet. Kolaże opracowałam w 2020 roku, gdy trwała pandemia, a wszyscy siedzieliśmy zamknięci w domach - pracując i ucząc się zdalnie. Dobre żarty mają to do siebie, że nawet po wielu latach śmieszą, są nadal aktualne. 

Wolę myśleć o Kościele jak o łące pełnej różnych kwiatów niż o równo przystrzyżonym trawniku - stwierdził w trakcie spotkania nasz gość, autor książki Pastwisko. Bogactwie różnorodności, a także kierunkowi, w którym zmierza polski Kościół poświęcone było spotkanie z Ignacym Dudkiewiczem.

Rozmowę prowadziła Justyna Makarewicz, odpowiedzialna za cykl "Ciekawość świata".

Licznie zgromadzeni na spotkaniu mieszkańcy również zabierali głos w dyskusji, dzieląc się swoimi refleksjami. Rozmawialiśmy o dziedzictwie papieża Jana Pawła II, o sposobie, w jaki przez lata była budowana pamięć o nim. Sposób budowania narracji na temat Papieża Polaka przez lata był pomnikowy, spiżowy, taki, który nie pozwalał zobaczyć w nim człowieka. Teraz ta pamięć jest rozpięta pomiędzy zastygłą pomnikowością a internetową satyrą - stwierdził Ignacy Dudkiewicz. Poruszyliśmy temat reakcji młodzieży na mit Papieża-Polaka. Pytałam naszego gościa o recepcję jego książki - od jej premiery minął rok, i ciekawa byłam, czy usłyszał reakcje zwrotne czytelników, zwłaszcza spośród duchowieństwa. Ignacy Dudkiewicz opowiadał o wielu wiadomościach, jakie otrzymuje wciąż od tzw. zwykłych księży i zakonnic, którzy potwierdzają opisane przez niego mechanizmy władzy w kościele. Rozmawialiśmy o funkcjonującym wciąż modelu feudalnym zależności, w którym to podwładny boi się swojego przełożonego i powiela taki model na innym, dostępnym jemu poziomie. Nie zabrakło miejsca na rozmowę o nadziei, o tym, gdzie jej szukać. Nasz gość podzielił się refleksją, że w różnorodności Kościoła upatruje nadziei na przyszłość. 

Nasz gość przedstawił zgromadzonym informacje na temat reform, jakie inicjuje Papież Franciszek, odwracając proces centralizacji i przesuwając akcenty na decyzje podejmowane przez kościoły lokalne.

Na koniec spotkania była okazja do indywidualnej rozmowy z Ignacym Dudkiewiczem oraz zdobycia dedykacji w książce.

tekst i zdjęcia: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni, Dorota Reiwer 

ZAPOWIEDŹ

Zapraszamy na kolejne spotkanie z cyklu "Ciekawość świata", które odbędzie się we czwartek, 3 kwietnia 2025 r. o g. 17.30 w Urzędzie Miejskim w Kcyni. Spotkanie zatytułowane jest Dokąd zmierza polski Kościół? 

Naszym gościem będzie Ignacy Dudkiewicz - publicysta, dziennikarz, filozof i bioetyk. Pretekstem do zaproszenia go do Kcyni była wydana w marca 2024 roku książka Pastwisko. Jak przeszłość, strach i bezwład rządzą polskim Kościołem i dyskusja, jaką publikacja tej książki wywołała - nie tylko wśród ekspertów, ale także czytelników i osób zaangażowanych w życie Kościoła. 

Czy przeszłość ciąży polskiemu Kościołowi? Dlaczego lęk i bezwład tak skutecznie blokują jego odnowę? Jak sposób zarządzania instytucją ukształtował także wspólnotę Kościoła – i co z tego wynika dla nas wszystkich: wierzących i niewierzących? Książka "Pastwisko" to podjęta z wnętrza Kościoła próba zrozumienia, jak historia, władza i struktury wpływają na jego kondycję – oraz gdzie wyglądać nadziei na zmianę. Poszukując i rozmawiając z 70 osobami, w tym z biskupami, autor z troską, ale i bez kompromisów opisuje miejsce, w którym jesteśmy, oraz rozważa scenariusze na przyszłość.

Ignacy Dudkiewicz: W latach 2019-2025 redaktor naczelny Magazynu Kontakt, jedynego w Polsce czasopisma lewicy katolickiej. Związany z Klubem Inteligencji Katolickiej w Warszawie, wieloletni wychowawca młodzieży. Pracuje nad doktoratem na temat stanu polskiej debaty bioetycznej oraz kolejną książką. Nagradzany i nominowany w kilku konkursach dziennikarskich, publikował w wielu mediach w Polsce i na świecie. Zajmuje się przede wszystkim tematyką wiary, Kościoła, bioetyki, działalności obywatelskiej oraz wykluczenia społecznego. Współtworzył różne inicjatywy na rzecz wykluczonych i krzywdzonych, także w Kościele. W marcu 2024 r. ukazała się jego książka „Pastwisko. Jak przeszłość, strach i bezwład rządzą polskim Kościołem”. 

Serdecznie zapraszamy do udziału w spotkaniu. Rozmowę przeprowadzi Justyna Makarewicz. 

W trakcie spotkania będzie można zakupić książkę naszego Gościa w promocyjnej cenie – 50 zł. Sprzedaż prowadzić będzie księgarnia BISS. 

Tekst: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni 

            Pierwszym z nich był książę Janusz Sanguszko. Urządzane przez niego pijaństwa nie miały nic dzikiego. Pił szczerze, nigdy się sam nie ochraniając. Miał niezwykle tęgą głowę. Gdy chwiał się na nogach kazał zaprzęgać konie do karety i przejeżdżał kilka staj. Wracając był już tak trzeźwy jak gdyby nigdy nie pił i zasiadał znowu do picia. Dożył 63 lat. Ciekawostką jest, że żył prawie jawnie ze swoim sekretarzem Kazimierzem Chylińskim. Takie zachowania w tamtych czasach nazywano samcołożctwem (kładł się do łoża z samcem). Obecnie nazywamy to homoseksualizmem. W tamtych czasach za tego typu czyny groziła kara śmierci.

            Drugim z tej kompani był niejaki Borejko, kasztelan z Zawichościa. Nazywano go pobożnym pijakiem, gdyż lubił bawić się tylko w otoczeniu osób duchownych. W czasie wolnym od zajęć publicznych wysyłał do najbliższych klasztorów listy w których zapraszał do siebie po dwóch mnichów. Przełożeni zakonów byli świadomi celu zaproszeń ze strony kanclerza i wysyłali w gości zakonników z tęgimi głowami. Opaci nie mogli odmówić wysłania zakonników w gościnę do kasztelana, gdyż był on dla gości i ich klasztorów niezwykle hojny.

            Po przybyciu zakonników Borejko zamykał się z nimi w oddzielnych pomieszczeniach oznajmiając reszcie domowników, że stanowią one teren opactwa. Po zamknięciu tak oznaczonego klasztoru nikt nie miał do niego dostępu. Jeszcze przed zamknięciem pomieszczeń przygotowywano w nich zapasy jedzenia i picia a zwłaszcza wina, niezbędne do planowanej uczty i pijatyki. Pokój sypialny wymoszczony był słomą i  kobiercami. Innej pościeli kompania nie potrzebowała, gdyż każdy jak padł z przepicia tak spał. Razem z nimi zamknięta była również służba, która usługiwała przy stole. Jeden z tej służby pełnił funkcję dzwonnika z furty klasztornej. Jego zadaniem było dzwonienie na mszę świętą, na posiłki oraz na ciszę nocną, gdy wszyscy popiwszy się spali już na słomie. Aby nie uchybić obowiązkom zakonnym wyznaczali spośród siebie jednego, który miał odprawić dnia następnego mszę. Tak wyznaczony zakonnik mógł pić tylko do godziny jedenastej wieczorem. Nazajutrz gdy wszyscy już wstali udawali się na mszę świętą. Po mszy pili herbatę, następnie dwukrotnie pito wódkę i spożywano śniadanie. Po śniadaniu pito wino do czasu obiadu. Po obiedzie pijatyka trwała do wieczerzy. Podobnie było po kolacji. Jednakże nakazane prawem kościelnym pacierze były odmawiane. Pan Borejko odprawiał je wspólnie z kapłanami. Ten improwizowany klasztor w domostwie kasztelana trwał od trzech do pięciu dni.

            Gdy zabrakło już w okolicy chętnych zakonników na zabawy, Borejko zbudował na rozstaju dróg kapliczkę z daszkiem, ławkami i palisadą. Kasztelan przesiadywał w tej kapliczce z różańcem w ręku czekając na podróżnych. Do każdego podróżnego przypijał winem tak długo, aż ów jegomość padł z nóg. Odchodząc do domu Borejko zostawiał strażnika dopóki podróżny nie wytrzeźwiał, aby nikt go nie ograbił. Z każdym podróżnym pił dopóki go nie upoił. Kasztelan jak zwykle miał mocniejszą głowę od współtowarzyszy opilstwa. Tych podróżnych, którzy wędrowali z licznym pocztem zapraszał do dworu w wiadomym celu.

            Trzecim z kolei pijaków był krajczy koronny Adam Małachowski, zwany zabójcą ludzkiego zdrowia. Otrzymał takie miano, gdyż wielu jego gości zalanych winem poumierało. Mieszkał w Bąkowej Górze. Był min. podstolim wschowskim. Przeżył 61 lat.

            Miał on na swoim wyposażeniu półgarncowy kielich wiwatowy, który pełnił w domostwie krajczego bardzo ważną funkcję. Wyrżnięte były na nim trzy serca z napisem Corda Fidelium (Serca Wiernych). Miał on pojemność blisko 1.9 litra.

            Każdy z nowo przybyłych gości, po obfitym śniadaniu musiał wypić duszkiem wino znajdujące się w tym kielichu. Gdy nie uczynił tego jednym ciągiem ponownie nalewano wina do pełna aby zadość uczynić obyczajowi wymyślonemu przez gospodarza. Proceder ten trwał do czasu, aż gość wypił pełen kielich „duszkiem” lub padł z przepicia. Często zdarzało się, że tempo i ilość wypijanego alkoholu powodowało utratę zdrowia przez gości lub nawet ich śmiertelne zejścia.

            Niektórzy z interesantów, którzy chcieli załatwić sprawy urzędowe z gospodarzem, a nie byli tęgimi pijakami próbowali wymóc na krajczym przyrzeczenie, w formie listu żelaznego, że gospodarz nie będzie ich zmuszał do wypicia sławnego kielicha. Aby otrzymać takie przyrzeczenie musieli przysyłać posłańców, którzy zmuszani byli ... do wypicia kielicha Corda Fidelium. Zdarzało się, że posłańcy nie wracali, leżąc  spici u krajczego lub co gorsza umierając z przedawkowania alkoholu.

            Autor tego opisu – Jędrzej Kitowicz – również dostał się w szpony tego gospodarza. Wspominał, że  aby nie stracić życia uciekał z jego domostwa bez szabli, bez czapki i bez konia, które zostawił jako zastaw gwarantujący, iż wróci do gospodarza.

            Sam Adam Małachowski był bardzo dumny, że swoim kielichem wszystkich pokonał i że nie ma na świecie mocniejszego od niego w piciu alkoholu. Znalazł się jednakże taki, który stanął z owym szlachcicem w szranki pijaństwa i... wygrał. Był to kwestarz pochodzący z zakonu bernardynów w Wielkiej Woli. Wszyscy zakonnicy znali zabójczy zwyczaj gospodarza i omijali szerokim łukiem Bąkową Górę. Bernardyn czując się na siłach śmiało zajechał do krajczego. Ten bardzo się ucieszył i wdrożył swój zwyczaj powitalny. Obiecał zakonnikowi, że jeżeli wypije duszkiem kielich to da mu wóz pełen zboża. Po obfitym śniadaniu zaczął poić swego gościa oczekując, iż braciszek zmorzony alkoholem padnie pod stół. Mimo kolejnych powtórzeń w wypijaniu kielicha zakonnik trzymał się krzepko. Sam gospodarz zaczął się już niepokoić. Bernardyn wypił sześć kielichów (ponad 11 litrów) wina i nie było widać po nim żadnych oznak upojenia. Widząc to krajczy w złości, że przegrał, wyrzucił zakonnika z domu. Obawiał się, że wypije mu całą piwniczkę. Po ochłonięciu, kazał dogonić bernardyna i wydać mu obiecane zboże. Jednocześnie zakazał mu wizyt w jego posiadłości. 

            Czwartym sławnym imprezowiczem był książę Karol Radziwiłł, wojewoda wileński. Był również znany pod określeniem „Panie Kochanku”. Lubił on w trakcie uczt wymyślać różne żarty, które wprowadzał w życie, uważając, że jest w tym towarzystwie największym żartownisiem. Wymyślając różne psoty bardzo dokuczył swojemu przyjacielowi, pisarzowi litewskiemu Antoniemu Pacowi. Tenże pisarz zmęczony jego głupimi żartami zagroził Karolowi, że wezwie go na pojedynek. Radziwiłł udając, że bardzo się na niego pogniewał kazał go porwać i wtrącić do więzienia. Dał do zrozumienia Pacowi, że chce go stracić. Wezwał księdza i kata. Dopiero przed samą egzekucją wyznał pisarzowi, że jest to żart. Cieszył się, że lepiej nastraszył swojego kompana niż on wezwaniem go na pojedynek. Potem były prezenty na przeprosiny i wielka popijawa. Sam Antoni Pac wystraszony perspektywą egzekucji oraz następującej po niej uczcie nie wytrzymał emocji i trzy dni później zmarł. 

            Tak według Jędrzeja Kitowicza bawili się magnaci oraz szlachta za czasów Augusta III Sasa, króla polskiego w latach 1733 – 1763.

Źródło: Przyjaciel Ludu nr 45 i 46 z 1840 roku, Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, autor Jędrzej Kitowicz

Autor: Marian Jaróżek

Pozostałe artykuły naszego korespondenta znajdziesz tutaj i tutaj. 

Zdjęcie ilustracyjne na okładce: (skan) Dokument króla Augusta III Sasa potwierdzający dokumenty jego poprzedników w sprawie nadania statutu cechowi rzeźników Nowego Miasta Warszawy (domena publiczna). Źródło: www.polona.pl

I choć prezentowany poniżej tekst dotyczy wprost wydarzeń jakie miały miejsce w powiecie żnińskim, z racji bliskiego sąsiedztwa z naszą gminą wart jest publikacji. Ciekawe, czy echa strajku rolnego docierały także do mieszkańców Kcyni i okolic?

Zapraszam do lektury - Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni

Strajk rolny w powiecie żnińskim w październiku 1921 roku

        Przeglądając Orędownik Powiatu Żnińskiego z 1921 roku natrafiłem na bardzo ciekawe ogłoszenie. W numerze 80. ksiądz Franciszek Kryzan – proboszcz cerekwicki dał ogłoszenie, że będzie ścigał sądownie osoby, które rozpuszczają plotki na temat jego udziału w sprowadzeniu wojska do Cerekwicy i nakazaniu chłosty. Oświadczył, że wojska nie sprowadzał i nie wskazał nikogo do bicia.

            Co miał na myśli dając powyższe ogłoszenie niezwykle zasłużony działacz społeczny powiatu żnińskiego, członek wielu lokalnych organizacji gospodarczych (np. wiceprezes rady nadzorczej Banku Kredytowego w Żninie) oraz prezes Powiatowych Czytelni Ludowych? Zacząłem szukać materiałów na ten temat. Okazało się, że w tamtym czasie w powiecie żnińskim oraz w byłym zaborze pruskim doszło do ciekawych zdarzeń wartych przypomnienia.

            W 1921 roku Polska przeżywała zapaść gospodarczą będącą efektem I wojny światowej, Powstania Wielkopolskiego i wojny z Rosją Sowiecką. Inflacja szalała. Płace nie nadążały za cenami. Największe koszty ponosiły najsłabsze grupy społeczne. Do nich niewątpliwie należeli robotnicy rolni zatrudniani w majątkach ziemskich. Była to specyficzna grupa społeczna, bardzo silnie zależna od pracodawcy. Właściciel ziemski dawał mu nie tylko pracę ale i miejsce zamieszkania. Wypłata za wykonaną pracę bardzo często dokonywana była w naturze – produktach rolnych. Ich siła przetargowa  w porównaniu z producentami rolnymi była bardzo niska. Robotnicy zaczęli się organizować w związki zawodowe. W byłym zaborze pruskim zaczął działać Związek Zawodowy Robotników Rolnych RP będący pod dużym wpływem socjalistów. Na terenie naszego powiatu powstał bardzo silny oddział tego związku z siedzibą na ul. Pocztowej 9, obejmujący powiat żniński i szubiński. Bardzo czynnie działali w tym związku Stanisław Kaszak (po wojnie mieszkający w Gąsawie) i Jan Wojtkowiak ze Żnina. Działał na wsi również Związek Zawodowy Pracowników. Oba te związki bardzo silnie konkurowały i nie były nastawione na współpracę.

            W II połowie 1921 roku nastroje strajkowe wśród wielkopolskich robotników rolnych zaczęły się nasilać. Producenci rolni bardzo niechętnie przystępowali do rozmów o podwyżkę płac. Z kolei władze państwowe uważały, że dążenia robotników rolnych były efektem propagandy komunistycznej. Dla tłumienia przewidywanych wystąpień strajkowych powołali w Poznaniu Dowództwo Akcji Przeciwstrajkowej z płk. Władysławem Sczanieckim jako dowódcą. Ustalono również strategię oddziałów wojskowych w tłumieniu ewentualnych strajków. Od samego początku władze nastawione były na siłowe rozwiązywanie problemów.

            Związkowe żądania podwyżki płac dla robotników były notorycznie ignorowane przez organizacje producentów rolnych w Wielkopolsce. Sytuacja ta doprowadziła do ogłoszenia przez ZZRR strajku rolnego w Wielkopolsce, na dzień 11 października 1921 roku. Do strajku na terenie Wielkopolski przystąpiło 560 folwarków i około 20 000 robotników rolnych. Nie był strajkiem powszechnym i miał charakter lokalny. Przeciwne były mu wszystkie grupy społeczne, prasa, władza oraz Związek Zawodowy Pracowników. Robotnicy rolni zostali sami ze swoimi żądaniami. W Gazecie Powszechnej – organie Zjednoczenia Producentów Rolnych nr 221 z 18 października 1921 r. udowadniano nawet, że za wzrost cen produktów żywnościowych odpowiadali robotnicy rolni. Takie oraz i inne negatywne sformułowania o robotnikach rolnych miały duży wpływ na kształtowanie opinii publicznej.

             Socjologia jako nauka badająca społeczne reguły wskazuje, że  jednostka w tłumie zachowuje się często zupełnie inaczej. W dużej zbiorowości wykonuje czynności, których nie wykonuje, gdy jest sama. Często w tłumie dochodzi do niewytłumaczalnej eskalacji zdarzeń. Podobnie było podczas omawianego strajku, gdzie dochodziło do wielu spięć. Największe strajki jak i spięcia były na terenie powiatu żnińskiego, gdzie często dochodziło do tzw „czarnego strajku” polegającego na niedopuszczaniu np. do obór właścicieli lub łamistrajków.

            W Świątkowie robotnicy rolni nie zezwolili księdzu Zygmuntowi Januszowi na przejście do tamtejszego dzierżawcy – Brukwickiego. Doszło do przepychanek między strajkującymi a księdzem. Efektem tego zajścia było ogłoszenie przez Prymasa Kardynała Edmunda Dalbora ekskomuniki dla tych, którzy dopuścili się czynnego znieważenia osoby duchownej i nakazał znieść probostwo w tej parafii. Sytuacja w tym majątku musiała być wysoce zapalna. Przybyło 12 policjantów, którzy mieli aresztować strajkujących. Tłum robotników zbrojnych w drągi i kije okrążył ich i nie pozwolił na aresztowania. Sytuację zażegnało dopiero przybycie wojska. Aresztowali „podżegaczy strajkowych” i odprowadzili ich do Sądu Powiatowego w Żninie. Sytuacja ta wzburzyła  robotników z innych majątków, którzy urządzili regularny najazd na Żnin. Tłumy strajkujących otoczyły Starostwo i zmusiły starostę Marchwickiego, aby udał się z nimi do więzienia. Ten fortelem sprowadził do Żnina przebywających w Cerekwicy ułanów. Przybyłe wojsko rozgoniło strajkujących.

             Bardzo gwałtowny przebieg zdarzeń był również w Cerekwicy. Strajkujący nie chcieli dopuścić do obór i stajni właściciela dóbr cerekwickich, Karola Unruga. Wezwany przez Starostę Marchwickiego do Cerekwicy16 szwadron ułanów spacyfikował strajkujących. Podczas tłumienia strajku w tej wiosce doszło do aktów chłosty. Ułani rozkładali strajkujących na ławach lub snopach słomy i bili linami, kijami bądź sztachetami. Bito, dopóki katowany nie żałował za popełnione czyny i wyraził słowny akt skruchy. Później mówiono, że było to 25 batów cerekwickich. Według innych relacji bito tak, że kije się łamały. Ukarano w ten sposób 21 osób. Według relacji wielu uczestników chłosty w całej procedurze uczestniczył również proboszcz cerekwicki.

            Gwałtowne i brutalne zajścia  w Cerekwicy oraz fakt użycia średniowiecznej chłosty do wytłumienia strajku, były przedmiotem interpelacji poselskiej posła PPS M. Malinowskiego, dnia 26 października 1921 roku w Sejmie. Zdarzenia cerekwickie szeroko były komentowane w prasie polskiej.

             W ciągu pierwszych dni strajku aresztowano prawie wszystkich funkcjonariuszy związkowych. W wyniku rozmów sekretariatu ZZRR z rządem doszło 16 października do przerwania strajku. Strajk odwołano pod warunkiem, że:

-płace robotników rolnych wzrosną o 50-75 % (z wyjątkiem ordynariuszy),

-nikt ze strajkujących nie straci pracy,

-wszyscy aresztowani zostaną zwolnieni, chyba, że wdrożono przeciwko nim postępowanie sądowe,

-uznane zostanie przedstawicielstwo ZZRR w b. zaborze pruskim.

            Po wygaśnięciu strajku uzgodniony protokół nie został zrealizowany. Masowo zwalniano uczestników strajku, indywidualnie ustalając wynagrodzenia robotników. W ogłoszeniach poszukiwano do pracy tych, którzy nie strajkowali. O podwyżce nie było już mowy. Strona rządowa stwierdziła, że uzgodniony protokół nie obowiązuje. Nabrzmiałego problemu nie rozwiązano.

            Konflikt związany z niskimi płacami dla robotników rolnych wybuchł ponownie ze zdwojona siłą w 1922 roku. Tym razem praw robotników rolnych bronił Związek Zawodowy Pracowników. Ponownie, jak w poprzednim roku producenci rolni nie godzili się na godziwe podwyżki. Robotnicy oczekiwali wzrostu o 300%, a pracodawcy nie chcieli dać nawet 50% proponowany przez Komisję Rozjemczą.

            Ogłoszono strajk na 2 sierpnia, czyli w okresie żniw. Tym razem strajk podjęło w b. zaborze pruskim blisko 80 % robotników kontraktowych tj około 104 tys. robotników rolnych.

Mimo oczekiwań działaczy związkowych, strajk ten spotkał się ponownie z powszechną dezaprobatą społeczną. Ostro przeciwko niemu wystąpiły wszelkie organizacje społeczne i władze administracyjne. Strajk był postrzegany jako efekt działań komunistów i był aktywnie zwalczany przez całe społeczeństwo. Do zagrożonych strajkami majątków wysyłano wojsko. Dochodziło również do krwawych ofiar. Zdarzały się salwy karabinowe wojska do strajkujących. Do 8 sierpnia według nieoficjalnych danych zabito 14 i raniono około 60 osób strajkujących. Setki robotników aresztowano. Radykalne działania ze strony władz jak i właścicieli rolnych prowadziło również do eskalacji po drugiej stronie. Mogło dojść do fatalnego w skutkach niekontrolowanego wybuchu społecznego. Episkopat w specjalnym liście pasterskim wzywał do zaprzestania strajku. Rząd wydał odezwę o polubowne zakończenie sporu. Wezwał również pracodawców do wypłaty 50% podwyżki zgodnie z zaleceniami Komisji Rozjemczej, niepotrącanie robotnikom deputatu za czas strajku i niezwalnianie za udział w strajku. Obawiając się niekontrolowanego wybuchu społecznego właściciele przyjęli w większości te propozycje. Ten ruch pracodawców spowodował, że związkowcy z dniem 14 sierpnia wezwali do zaprzestania strajku.

            Siłowe i krwawe działania doprowadziły faktycznie do załamania ruchu związkowego na wsi. Oznaczało to, że ta najsłabsza grupa społeczna poniosła największe koszty w panującym w tamtym czasie kryzysie gospodarczym. W wyniku tych zdarzeń zaczęły dominować w terenie wiejskim organizacje chadeckie, a robotnicy rolni faktycznie w 100% byli na łasce producentów rolnych i nie mieli żadnej siły przetargowej przy ustalaniu warunków zatrudniania i płacy. Dawało to w następnych latach pole do wielu niesprawiedliwych działań producentów rolnych wobec robotników. Często musieli oni przyjmować głodowe warunki pracy i płacy proponowane przez producentów aby przeżyć. Ochrona praw robotników rolnych ze strony państwa była iluzoryczna.

            Wracając do wydarzeń cerekwickich, finał znalazły one w nr 26. Orędownika Powiatu Żnińskiego z 1922 roku. W tymże numerze ogłoszony został wyrok Sądu Pokoju w Żninie w sprawie skargi prywatnej ks. proboszcza Kryzana z Cerekwicy przeciwko 15 robotnikom rolnym ze Świątkowa. Oto treść tego wyroku: „Obelgę oszczerczą rzuconą na ks. proboszcza Kryzana z Cerekwicy w sprawie strajku rolnego w październiku 1921 r., że kazał ludzi chłostać i że wyrażał się z nieuszanowaniem odwołujemy i ks. proboszcza za wyrządzona krzywdę przepraszamy. Żnin, dnia 23 marca 1922 roku”. W wyżej przytoczonym ogłoszeniu podane są pełne dane osobowe 15 robotników ze Świątkowa. Są to prawdopodobnie uczestnicy słynnych „25 batów cerekwickich”. Wyrok sądu potwierdza, że chłosta miała faktycznie miejsce i nie jest to żaden ludowy wymysł. Ukaranych miało być 21 uczestników tych zajść. Wobec sześciu uczestników pochodzących z Cerekwicy oskarżenie o obelgę do Sądu Pokoju w Żninie nie zostało wniesione.

            Dokonując pobieżnej lustracji cmentarza świątkowskiego można znaleźć groby uczestników tamtych wydarzeń. Ostatni z nich umierali w latach 60–tych i 70–tych XX wieku. Z kolei przy kościele w Cerekwicy pochowany jest ks Franciszek Kryzan, zmarły 26.02.1931 roku. Tak to historia sprzed 100 lat splata się z obecną rzeczywistością.

            Wydarzenia z tamtych lat zatarły się już w naszej zbiorowej pamięci. Pytając o nie mieszkańców Cerekwicy czy Świątkowa można usłyszeć tylko o „25 batach cerekwickich” jako synonimu srogiej kary za przewiny. Zapomniano już o tym, że uczestnicy tamtych zdarzeń walczyli o swoje podstawowe prawa, które nie znalazły jakiegokolwiek zrozumienia w ówczesnym społeczeństwie. Uczestnictwo w tych zdarzeniach było przedmiotem wstydu i poniżania przez współmieszkańców. Spowodowało to, że uczestnicy szybko zapomnieli o batach cerekwickich i wykreślili je ze swojej historii życia.

Autor artykułu: Marian Jaróżek

Źródła:

1. Klasowy ruch robotniczy w Wielkopolsce w okresie II Rzeczypospolitej ..., autor Antoni Czubiński, Edmund Makowski, Poznań 1963 rok,

2. Postęp nr 229 z 27.10.1921 r., gazeta,

3. Gazeta Powszechna nr 221 z 18 października 1921 r.,

4. Orędownik Powiatu Żnińskiego z lat  1921 i 1922.   

na okładce: Zdjęcie ilustracyjne. Z archiwum rodziny Pezackich                                                                     

Justyna Makarewicz/Dźwiękowego Archiwum Kcyni 

Zachowano pisownię oryginału. 

Pierwsza miłość nie rdzewieje, czyli wspomnienia początkującej nauczycielki z pracy w kcyńskim przedszkolu

Kiedy jakiś czas temu przeglądałam stary album ze zdjęciami, uwagę moją przykuła fotografia upamiętniająca pierwsze lata mojej pracy pedagogicznej. Przedstawia ona kilkudziesięcioosobową grupę przedszkolaków oraz personel.

Podpis na odwrocie zdjęcia ("Kcynia, 22 lipca 1950") nie pozostawia złudzeń - od jego wykonania minie wkrótce 65 lat! Dzieci z fotografii mają obecnie ok. 70 lat i pewnie wielu z nich jest dziadkami, a może i pradziadkami. W mojej pamięci pozostały jednak nadal kilkulatkami. Niektóre z nich pamiętam z imienia lub nazwiska (trójkę rodzeństwa Pezackich, dwie siostry Skrzypczakówny, Dobrzyńskiego, Krzyżanowską, Kosznik czy Halinkę lub Bożenkę Nowak), inne - z twarzyczki. 

Przed budynkiem Przedszkola w Kcyni, 22 lipca 1950 r. Dzieciom towarzyszy ówczesny personel przedszkola: od lewej stoją: p. Maria Karolak - wychowawczyni, p. Marta Marczak - kierowniczka, p. Wachowiak - kucharka ora p. Górecka - niania i sprzątaczka

Kcynia - miasteczko ładnie położone na wzgórzu (teraz jeszcze piękniejsze) - jest mi szczególnie droga. Tu się urodziłam, tu skierowałam (po trzymiesięcznej "drodze przez mękę") swoje pierwsze zawodowe kroki po ukończeniu szkoły dla wychowawczyń przedszkola w Toruniu. W styczniu 1950 roku otrzymałam z Wydziału Oświaty w Szubinie skierowanie do pracy w Kcyni, poproszono mnie jednak, abym przez miesiąc pracowała w Szubinie w zastępstwie za chorą koleżankę. Cóż było robić - zgodziłam się, choć miejscowe przedszkole było jeszcze w powijakach, a warunki mieszkalne dla wychowawczyń były wręcz tragiczne (nie będę ich szczegółowo opisywać, wspomnę tylko o nieogrzewanym mieszkaniu i użyczonym przez kogoś sienniku zamiast łóżka). Zastępstwo przedłużyło się do trzech miesięcy, ale nadzieja na lepszą przyszłość podtrzymywała mój zapał. I nie zawiodła mnie. 

Wiosną przeniosłam się do przedszkola w Kcyni jak do ziemi obiecanej. Piękny budynek, pomieszczenia jasne, obszerne, z mnóstwem pomocy dydaktycznych, sala gimnastyczna wyposażona w drabinki, ławeczki, leżaki, przyrządy do ćwiczeń; nawet fortepian był do dyspozycji. I, co najważniejsze, ogrzewany budynek! Choć używano do tego celu pieców kaflowych, lecz systematycznie ogrzewano wszystkie sale poza gimnastyczną. W mojej radości zdała się uczestniczyć również przyroda - w przyległym do przedszkola sadzie właśnie kwitły drzewa owocowe. 

Piętro budynku, w którym mieściło się przedszkole, tzw. pastorówki, zajmowały trzy siostry zakonne, służebniczki NMP z Pleszewa, które po wojnie prowadziły tu ochronkę, a teraz zostały pozbawione tego zajęcia. Na potrzeby przedszkola przeznaczono cały parter. Mieściły się tu trzy sale dla dzieci, pokój dla wychowawczyń i sanitariaty. Szatnia znajdowała się na korytarzu, a kuchnia z zapleczem w piwnicy. Kierowniczką przedszkola była w tym czasie pani Marta Marczak, pełniąca również obowiązki wychowawczyni, a personel techniczny stanowiły pani Wachowiak - kucharka i pani Górecka - niania i sprzątaczka. 

Zajęcia tzw. obowiązkowe odbywały się przy stolikach w jadalni. Dzieci mogły malować, lepić, wycinać, wykonywać prace plastyczne różnymi technikami, gdyż kcyńskie przedszkole było świetnie wyposażone. Przedszkolaki miały do dyspozycji nie tylko znaczne ilości materiałów papierniczych (bloki rysunkowe, bibułki karbowane i gładkie), pędzelki różnej wielkości, naczynia do wody, farby, kredki, ale też były zaopatrzone w fartuszki i zarękawki chroniące ubranie przez zabrudzeniem czy ściereczki do sprzątania. Dzieci mogły się bawić do woli, gdyż w placówce nie brakowało różnego rodzaju gier, plansz i przyborów gimnastycznych. Co mnie szczególnie zadziwiło, to różnorakie pomoce do oznaczania grup dzieci podczas zawodów czy konkursów - kolorowe tasiemki, emblematy, plakietki z cyframi. Według mnie, żadne inne przedszkole w powiecie nie było tak wyposażone jak kcyńskie (w kilku przedszkolach byłam w późniejszych latach). Może były to zbiory jeszcze przedwojenne, a może skrupulatnie gromadzone przez siostry służebniczki. Tego nie wiem. Po tak długim czasie trudno mi wymienić wszystko, co było do naszej dyspozycji, pamiętam jednak swój zachwyt na widok meblościanki zapchanej różnymi przyborami. Dodatkowo bardzo cieszyła mnie możliwość korzystania z instrumentu, gdyż bardzo lubiłam śpiew i muzykę. I choć grałam tylko ze słuchu, przygrywałam dzieciom, jak umiałam, np. "Zasiali górale owies", a one chętnie bawiły się przy muzyce w pięknej sali gimnastycznej. A kiedy pani Leitgeberowa (pełniąca wówczas funkcję inspektora w wydziale oświaty) zaprezentowała w szkole zajęcia umuzykalniające z wykorzystaniem elementów tańca (przygotowała zabawę do piosenki "W naszej wiosce uciechy, oj, niemało to będzie"), podchwyciłam ten pomysł i zaczęłam często stosować tę formę zajęć muzycznych. 

Na początku lat 50. do przedszkola zapisanych było ok. 60 dzieci. W zależności od wieku przydzielane były do jednej z dwu grup: starszaków (5- i 6-latki) lub maluchów (3- i 4-latki). Początkowo placówka była otwarta do godz. 14.00, dopiero z czasem przedłużono godziny pracy do 17.00, co wiązało się z nielubianym przez dzieci leżakowaniem, czyli poobiednim odpoczynkiem. Podczas wakacji przedszkole było nieczynne. Organizowano wówczas dla dzieci tzw. półkolonie (najczęściej w szkole). 

Po dwóch latach mojego pobytu w Kcyni władze oświatowe przydzieliły do pracy pedagogicznej "świeżo upieczoną" maturzystkę, Halinę Dejewską (pewnie też z zamiarem podniesienia prestiżu przedszkola), mnie zaś wysyłano do pracy w różnych miejscowościach - na zastępstwo lub do nowo otwieranych przedszkoli, pewnie po to, by je "rozkręcić". I choć w każdej placówce - czy to przedszkolnej, czy szkolnej - wykonywałam swoją pracę z pełnym zaangażowaniem i entuzjazmem (zawsze marzyłam o tym, by zostać nauczycielką), to szczególnym sentymentem darzę miejsce mojej pierwszej pracy - Kcynię i kcyńskie przedszkole.

Autorka: Maria Płókarz (z domu Karolak), lat 85 

Gdańsk, kwiecień 2015 

Zdjęcia: Z archiwum Marii Płókarz 

Podpis na odwrocie zdjęcia: Kcynia w maju 1951 r.  

Deadline: 14 marca 2025

Zapraszamy na wiosenną edycję Akademii Archiwistyki Społecznej, która odbędzie się w dniach 10–12 kwietnia 2025 roku w Warszawie

Akademia to wydarzenie sieciujące, które pozwala archiwistom i archiwistkom społecznym rozwinąć kompetencje, poznać się, podpatrzeć wzajemnie swoje działania, zainspirować się czy podjąć współpracę.

W tym roku działamy pod hasłem: „Piszemy projekty, zdobywamy fundusze”, dlatego spakujcie kalkulatory  i liczydła, ponieważ będziemy liczyć pieniądze.

W ramach programu uczestnicy i uczestniczki będą mieli okazję do:

 poznania dostępnych dotacji i programów

 analizy przykładowych formularzy aplikacyjnych

 nauki skutecznego planowania projektów oraz efektywnego zarządzania nimi

 odwiedzenia QueerMuzeum – pierwszego w Polsce muzeum historii społeczności queer

Jak to mówią – czas to pieniądz, więc nie zwlekajcie z wysyłaniem zgłoszeń!

Więcej informacji o Akademii – terminach, osobach prowadzących, jej ramowy program, regulamin, oraz formularz zgłoszeniowy znajdziecie na naszej stronie internetowej https://tinyurl.com/akademia-nabor

Partnerem tegorocznej edycji Akademii jest Dom Kultury Kadr

Zdjęcia użyte w grafice pochodzą z następujących archiwów: Biblioteka Publiczna im. J. Iwaszkiewicza w Sępólnie Krajeńskim, Miejska Biblioteka Publiczna im. Zofii Urbanowskiej w Koninie, Miejska Biblioteka Publiczna im. Teodora Heneczka w Piekarach Śląskich, Muzeum Ślężańskie im. Stanisława Dunajewskiego w Sobótce.

Materiał prasowy Centrum Archiwistyki Społecznej. 

Rodzinie składam wyrazy serdecznego współczucia. Chętnych zapraszam do wysłuchania rozmowy z panem Bolesławem. W 2022 roku rozmawialiśmy na temat jego życia, pracy, rodziny. Rozmowa dostępna w dziale Nagrania. 

Nie wszystek umrę. 

W aplikacji założyłam przeprowadzenie kwerendy na temat Cezara C. Aronsfelda, historyka, który urodził się w Kcyni w 1910 roku. Do tej pory Dźwiękowe Archiwum Kcyni podejmowało wiele działań, by popularyzować zarówno sylwetkę, jak i dorobek C.C. Aronsfelda. Jestem przekonana, że publikując jego wspomnienia, uzupełniam w ten sposób ten odcinek historii naszego miasta, o którym nie mamy żadnych  świadectw - historię żydowskich mieszkańców Kcyni. Przetłumaczyłam i opublikowałam dwa artykuły jego autorstwa. Aby je przeczytać, kliknij: 

1. Sentymentalna podróż

2. Wspomnienia z dzieciństwa w Poznańskiem. 

We wniosku złożonym na konkurs grantowy założyłam odwiedzenie The Wiener Library w Londynie, instytucji, w której przez wiele lat pracował Cezar Aronsfeld, a także Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie oraz Stowarzyszenia im. Jana Karskiego w Kielcach. Jestem ciekawa, do jakich informacji na jego temat uda mi się dotrzeć po przeprowadzeniu kwerendy w tych miejscach.

Otrzymane stypendium umożliwi mi przeprowadzenie poszukiwań. Dzielę się tą radością z Wami, będąc przekonana, że te wyjazdy przyniosą nam wszystkim, czytelnikom Dźwiękowego Archiwum Kcyni nowe informacje do biografii Cezara Aronsfelda. Oczywiście Dźwiękowe Archiwum Kcyni będzie tym miejscem, gdzie opublikuję sprawozdanie z wyjazdów badawczych i informacje, które w ich wyniku uda mi się pozyskać. 

Tekst: Justyna Makarewicz

Zdjęcie na okładce: C.C. Aronsfeld

Zdjęcie poniżej: Facebook Forum For Dialogue (www.facebook.com/forumdialogu) - kliknij w miniaturę, aby powiększyć

Link do informacji o wynikach konkursów grantowych.

Informacje o Sieci Forum Dialogu - kliknij.

W dniu 25 lutego br. w Urzędzie Miejskim w Kcyni odbyła się promocja najnowszego wydawnictwa Dźwiękowego Archiwum Kcyni. Przystanek rodzinnych wspomnień to praktyczny zeszyt, wydany po to, by każdy mógł w nim zamieścić historie rodzinne. Wielu z nas w różnym wieku, najczęściej jednak w połowie życia zadaje sobie pytanie: Co przekażę moim dzieciom? Jakie jest moje rodzinne dziedzictwo? 

Dźwiękowe Archiwum Kcyni już od 13 lat zajmuje się wspomnieniami Kcyniaków i nie tylko. Jest miejscem, gdzie wspomnienia można poznać - gromadzi, publikuje i nagrywa, ale też dostarcza praktycznych wskazówek, jak zatroszczyć się o swoje rodzinne opowieści. Jak sprawić, by nie odeszły w zapomnienie, razem z tymi, którzy nas opuszczają. 

Przystanek rodzinnych wspomnień to kolejna, po organizowanych dwóch edycjach Warsztatów z pamięci, wskazówka jak zaopiekować się rodzinnym depozytem. Prowadząca warsztaty Justyna Makarewicz we wprowadzeniu stwierdziła, że zazwyczaj nasze rodzinne historie są przekazywane ustnie. Może dlatego tak trudno nam je precyzyjnie zapamiętać, powtórzyć. Moim marzeniem jest, aby w każdej rodzinie funkcjonował taki zeszyt, taki Przystanek rodzinnych wspomnień - wskazywała. Na 36 stronach zamieszczone zostały takie działy jak: Dzieciństwo, Pierwsza miłość, Rodzinne skarby, Wspólne świętowanie. Zeszyt w formie elektronicznej można pobrać w formacie .pdf - link do załącznika znajduje się w dolnej części artykułu. 

Każdy, kto przybył na spotkanie, otrzymał nieodpłatnie Przystanek... Wydawnictwo będzie wykorzystywane podczas następnych tego typu wydarzeń. 

W przygotowanej na warsztaty prezentacji Justyna Makarewicz zamieściła podpowiedzi, jak wypełniać poszczególne działy zeszytu. Także mieszkańcy dzielili się swoimi refleksjami dotyczącymi dzieciństwa, tego, jak spędzało się czas wolny. Prezentacja w formacie .pdf jest zamieszczona jako załącznik w dolnej części artykułu.  Na zakończenie spotkania był czas na wspólne pamiątkowe zdjęcie oraz zaproszenie na najbliższe spotkania organizowane w ramach cyklu "Ciekawość świata". Dzień Kobiet będziemy świętować w trakcie spotkania w dniu  6. marca. Naszą gościnią będzie Aneta Szydłowska, która przedstawi temat Fordońskie czarownice. Początek o g. 17.00. Zapraszamy do uczestnictwa. 

Przystanek rodzinnych wspomnień został opracowany graficznie i wydrukowany w Wydawnictwie Profill z Szubina.

Pomysł i teksty: Justyna Makarewicz

Wydany ze środków budżetu Gminy Kcynia.

W publikacji wykorzystano fotografie, pamiątki, dokumenty pochodzące z zasobów Dźwiękowego Archiwum Kcyni. Materiały zostały przekazane przez: Annę Stypczyńską, Henryka Wesół, Barbarę Sobowiec, rodzinę Dykier i Kosznik, Iwonę Hernet, Krystynę Kowalską, Marię Mańkowską, Halinę Rakowską, Annę Oratowską, Igę Błaszyk, Elżbietę Czaplicką, Iwonę Gunię, Michała Poczobutta. 

ZAPOWIEDŹ

Pamiętasz to uczucie żalu, że nie ma już kogo zapytać o rodzinne opowieści? Gdy nie wiesz, kto znajduje się na starych fotografiach?

Aby temu zaradzić, Dźwiękowe Archiwum Kcyni wydało specjalny Przystanek Rodzinnych Wspomnień, który ma Ci dać realną pomoc w gromadzeniu rodzinnych historii, które możesz przekazać następnemu pokoleniu.

Każdy z nas niesie depozyt - zestaw rodzinnych historii, które najczęściej przekazujemy sobie opowieścią. A co, gdyby je wreszcie spisać?

Przystanek rodzinnych wspomnień to zeszyt, w którym, póki jest jeszcze czas, możesz umieścić rodzinne opowieści, anegdotki z dzieciństwa, szczególne wspomnienia. Zeszyt zawiera 36 stron do wypełnienia rodzinnymi historiami. Na poszczególnych stronach zamieszczone zostały archiwalne fotografie, zdjęcia pamiątek rodzinnych i mnóstwo pustych miejsc, które czekają na Twoje historie! Zamieszczone w zeszycie podpowiedzi mają Cię ukierunkować w tym wspominaniu. 

We wtorek, 25 lutego br. o godzinie 17.30 zapraszam Cię do sali nr 1 Urzędu Miejskiego w Kcyni na warsztaty, w czasie których wspólnie zajmiemy się wspominaniem. Omówimy zawartość publikacji i zastanowimy się, jak ją uzupełnić o nasze rodzinne historie. Warsztaty będą połączone z promocją "Rodzinnego przystanku wspomnień". Każda osoba, która przyjdzie na spotkanie, otrzyma bezpłatnie Przystanek rodzinnych wspomnień.

Pomysłodawczynią i odpowiedzialną za warstwę merytoryczną jest Justyna Makarewicz. Warstwę graficzną stanowią zasoby Dźwiękowego Archiwum Kcyni: archiwalne fotografie, zdjęcia pamiątek. Wydawcą publikacji jest Urząd Miejski w Kcyni. Realizacją od projektu po druk zajęło się wydawnictwo Profill z Szubina.

Tekst: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni 

           W II połowie XIX wieku na terenie Wielkiego Księstwa Poznańskiego i Pomorza dało się zauważyć procentowy spadek ludności niemieckiej. Zjawisko to zaniepokoiło kanclerza Bismarcka i niemieckie partie nacjonalistyczne. W wyniku ich starań 6 kwietnia 1886 roku król pruski podpisał ustawę, której głównym celem było zgermanizowanie ziem polskich oraz wzmocnienie niemczyzny na kresach wschodnich państwa niemieckiego, czyli w Wielkopolsce.

       Na mocy tych przepisów powołano urząd Pruskiej Komisji Osadniczej (Kolonizacyjnej), który miał nabywać grunty od Polaków i pokrywać wszelkie koszty zakładnia i urządzania nowych niemieckich wiosek na wschodnich terenach państwa niemieckiego. Pierwotnie urząd ten miał siedzibę na ul. Młyńskiej, a od 1909 r. w obecnym Collegium Maius Uniwersytetu Medycznego na ul. Fredry w Poznaniu.

          Komisja Osadnicza dysponowała przydzielonymi dotacjami i wykonywała szereg zadań, do których należało: 

-wykupowanie polskich majątków i polskiej ziemi włościańskiej w powiatach, gdzie była dość znaczna mniejszość niemiecka. Unikano obszarów gdzie dominowali Polacy lub Niemcy. W naszym terenie skupiono się na powiatach wągrowieckim, szubińskim, mogileńskim i gnieźnieńskim, 

-przekazywanie kolonistom gotowych gospodarstw lub ziemi po pierwotnym jej przygotowaniu.

Przygotowanie do zasiedlania nabytej ziemi polegało na: 

-parcelacji i melioracji nabytych gruntów, 

-budowie niezbędnej infrastruktury wioskowej czyli dróg, mostów, szkół, kopalń gliny i piasku, miejsc pojenia bydła, poczt, stacji telegraficznych, itp., 

-budowie kościołów (co 7 wioska), domów modlitwy, probostw i zadrzewionych cmentarzy, budowie bibliotek i czytelni ludowych oraz karczm jako ośrodka kulturalnego i towarzyskiego wsi, 

-budowie domów dla ubogich i późniejsze ich utrzymywanie, 

-budowie w późniejszych latach całych kolonii i przekazywanie już gotowych osadnikom, 

-budowaniu remiz strażackich, studni, wag dla bydła, pieców piekarniczych, łaźni, agencji pocztowych, domów dla lekarza i aptek, mleczarni i gorzelni, 

-tworzeniu wioskowych kas oszczędnościowo-pożyczkowych, towarzystw rolniczych spółek drenarsko-maszynowych oraz innych spółdzielni mających ułatwiać życie w wioskach osadniczych.

Ponadto Komisja prowadziła:

-wypalanie cegły i rurek drenarskich na potrzeby wiosek osadniczych,

-tartaki - również na potrzeby osiedlonych,

-hodowle zarodowe bydła np. w Laskowie, aby wzmacniać hodowle bydła kolonistów,

-szkółki owocowe.

Były to, jak wyżej przedstawiono, działania kompleksowe, mające zachęcić osadników do osiedlania w tworzonych wioskach.

         Aby uzyskać prawo osiedlenia osadnik musiał spełniać szereg wymogów, do których należało:

-przynależność do narodowości niemieckiej, z praktyką na małych gospodarstwach. Kolonistą nie mógł być ten, co zbankrutował lub sprzedał gospodarstwo Polakom (potem indywidualnie badano takie przypadki),

-znajomość języka niemieckiego,

-posiadać odpowiednią ilość gotówki na kaucję w wysokości 1/3 wartości przyznawanego gospodarstwa. Musiało to być poświadczone przez policję,

-poprawność polityczna, niekaralność i nieprowadzenie działalności wrogiej państwu niemieckiemu,

-wyznanie protestanckie, chociaż na mniejszą skalę osiedlano również katolików.

Wyraźnie należy podkreślić, że z osiedleń wykluczeni byli Polacy. Program dotyczył tylko i wyłącznie Niemców.

     Koloniści mieli szereg przywilejów, ale i również obowiązków związanych z uzyskaniem prawa zamieszkania w wiosce osadniczej: -osadnicy uzyskiwali grunty na zasadzie 3% renty spłacanej tylko do wysokości 9/10 wartości przejętych nieruchomości w okresie co najmniej 25 lat (Włości rentowe – Rentengut. Było to tak zwane: ułomne prawo własności),

-w razie samodzielnej budowy zabudowań mieli 3 letnią wolniznę od renty,

-mogli uzyskać zasiłek na zakup inwentarza,

-mieli obowiązek ubezpieczenia całego dobytku od ognia, a zbiorów od gradu we wskazanym towarzystwie,

-nie mogli sprzedać gospodarstwa bez zgody Komisji,

-mogli ubiegać się o oddłużanie gospodarstw obciążonych finansowo,

-osadnicy mogli uzyskać pożyczkę na budowę budynków do połowy kaucji,

-do wspólnoty wioskowej należeli wszyscy koloniści,

-płacili podatek gminny od dochodów powyżej 900 marek,

-świadczyli ręczne i sprzężajne usługi na rzecz społeczności,

-zebrania wioskowe były obowiązkowe. Nieusprawiedliwiona obecność była karana. Organem wykonawczym gminy był pisarz gminny. (Zgodnie z ówczesnym podziałem administracyjnym najniższym szczeblem była wioska, która zwana była wtedy gminą, zarządzaną przez sołtysa i radę. Miał on znacznie większe uprawnienia niż dzisiaj. Obszarem dworskim zarządzał przełożony dworski), 

-mogli sprzedać (tylko nie Polakom), zadłużyć lub przekazać gospodarstwo w spadku, 

-Komisja mogła ingerować w przypadku złej gospodarki i miała prawo pierwokupu. Przy sprzedaży wartość taksowała Komisja i zakupywał za ¾ wartości oszacowanej, 

-gospodarstwo dziedziczył najstarszy syn.

            Komisja Osadnicza przydzielała gospodarstwa o powierzchni maksimum do 50 ha.

Przeważały głównie gospodarstwa w przedziale 10-15 ha. W późniejszych latach przyznawano również gospodarstwa do 2 ha dla rzemieślników wioskowych (kowali, stelmachów i karczmarzy). Podobnej wielkości gospodarstwa przyznawano również dla niemieckich robotników rolnych aby wyeliminować polskich robotników rolnych.

            W trójkącie Gniezno – Żnin – Wągrowiec Komisja osiedliła 100 wsi, w których było 3 tysiące rodzin kolonistów. Pochodzili głównie z Westfalii i Hanoweru (600), Saksonii i Turyngii (400), Pomorza Zachodniego, Brandenburgii i Śląska (200), Wirtembergii płd-zach Niemcy (100) i 600 rodzin reemigrantów z Rosji, Węgier i Galicji.

            Do 1900 roku osadzano w Wielkopolsce 600-700 rodzin rocznie. Po tym roku planowano to zwiększyć do 1000 rodzin i w 1908 r. 1400-1500 rodzin.

            Ostatecznie do 1914 roku utworzono 22480 gospodarstw o obszarze 318134 ha i 104 ogródki przy wynajętych mieszkaniach dla robotników.

            W pierwszych latach osadnictwa pozwolono kolonistom samodzielnie budować zabudowania. Powstałe osady były rozproszone i nie miały charakteru zwartego. Samodzielne budowy były bardzo drogie. Od 1900 roku starano się dawać osadnikom gotowe budowle wg centralnych planów i budowane przez komisję, dawane w dzierżawę i zorganizowane w tzw. ulicówki. Przykładem takiego budownictwa była wzorcowa wieś Golęczewo.

            Po 1900 roku Niemcy skupiali się przede wszystkim na powiatach żnińskim, szubińskim, inowrocławskim, gnieźnieńskim i mogileńskim. Wtedy powstał również plan otoczenia wieńcem niemieckich osad wiejskich następujących miast: Gniezna, Wągrowca, Mogilna i Janowca. Duże skupiska osad było pomiędzy Kłeckiem a Janowcem. Osadnictwo rozwijało się w kierunku Żnina, Kcyni, Wągrowca i Gołańczy. Blisko 40 % powiatu gnieźnieńskiego było w rękach Komisji.

            Osiedlano również kolonistów w miastach. Osadzono ich np. w Żninie na obecnej ulicy Aliantów, zwanej kiedyś Dużą Osadą. Komisja wykupiła ziemię i około 1910 roku pobudowała typowe zabudowania na rozparcelowanej ziemi. Utworzyła trzy większe gospodarstwa około 10-11 ha z budynkiem mieszkalnym połączonym z częścią gospodarczą, drewnianą stodołą i piwnicą ziemną. Utworzono również pięć działek po 1 ha z małym domem i stodołą, w której była komórka dla np. krowy i piwnicą ziemną. Do dzisiaj zachowały się niektóre budynki większych gospodarstw pod numerami 26, 32 i 36. Zabudowania z gospodarstw rzemieślniczych najlepiej zachowały się po numerami 34 i 38.

            Osada ta powstała po 1908 roku. Zgodnie z Traktatem Wersalskim Niemcy osiedleni po tym okresie – a tak było na ulicy Aliantów –  nie dostali po I wojnie światowej prawa zamieszkania w Polsce i musieli się wyprowadzić do Niemiec. Gospodarstwa te zakupili Polacy, którzy wracali głównie z robót w Niemczech.

            Również w okolicy Żnina było dużo osadników niemieckich np. w Białożewinie – Bialoschewin, Bożejewicach – Boschwitz, Brzyskorzystwi – Birkenfelde, Czewujewie – Friedrichshöhe, Izdebnie – Otensund, Ustaszewie – Kornthal, Murczynie – Murtschin, Murczynku – Hohenkamp itd. Przy większości tych wiosek znajdują się resztki cmentarzy ewangelickich i typowe  zabudowania w samych wioskach. Warto ich poszukać.

            W dużej części wiosek osadniczych bardzo dobrze był rozwinięty ruch spółdzielczy.

Powstawały spółdzielnie: 

-oszczędnościowo-pożyczkowe, 

-drenarskie, 

-mleczarskie, 

-zakupu i zbytu, 

-gorzelniane, 

-domy zboża, 

-inne.

Spółdzielnie zrzeszone były głównie w Związku Raiffeinsenowskim i rzadko Offenbachowskim, które udzielały gwarancji pożyczkowej osadnikom. Prowadziły one szeroką działalność ułatwiając życie kolonistom.

            W wyniku tych działań, w okresie międzywojnia, w Janowcu Wielkopolskim jak i w okolicy notowano najwięcej organizacji spółdzielczych w skali całej Polski. Przyczyniły się one do poprawy jakości życia nie tylko kolonistów, ale również mieszkańców tych miejscowości. Swoją działalnością dawały przykład Polakom jak wspólna działalność pozwala osiągnąć sukces. 

            Przykładem takiej spółdzielni była kasa z Brzyskorzystwi (Birkenfelde). Miała bardzo szeroką działalność, o której świadczy niżej przytoczony statut.

„Przedmiotem Spółdzielni jest prowadzenie kasy oszczędnościowej, pożyczkowej, aby członkom ułatwić:

1. Ułatwić lokatę zbywających pieniędzy, kupno papierów własnościowych lub ich sprzedaż albo przechowanie,

2. Dostarczać środków pieniężnych potrzebnych dla ich przedsiębiorstw lub gospodarstw,

3. Sprzedawać albo przetwarzać na wspólny rachunek produkty rolne lub przemysłu rolnego,

4. Ułatwiać sprowadzenie towarów potrzebnych do gospodarstwa rolniczego lub domowego,

5. Sprowadzać maszyny i inne sprzęty i narzędzia rolnicze i wynajmować je członkom.

II.    Spółdzielnia może nabywać grunta i prawa, a także pozbywać się ich, jak również wobec trzecich ręczyć za swoich członków.

III.  Wkłady mogą być przyjmowane też od nie członków.

IV.  Prowadzenie interesów Spółdzielni ma na celu podniesienie członków na wyższy szczebel uspołecznienia przez nadzór nad użyciem kredytu oraz przyzwyczajenie do punktualności, gospodarności i oszczędności a także przez rozwój ducha wspólności.”

             W ciągu 32 letniej działalności Komisja i współpracujące z nią instytucje wydała 1. 055 mln marek (1886-1918), kupując 460.884 ha ziemi. Z czego z rąk polskich 126.676 ha (27,49%), a niemieckich 334.208 ha (72.51%) W pierwszym dziesięcioleciu 81% ziemi pochodziło od Polaków. W następnych latach tj. 1898-1918 udział ten spadł do 16%. Utworzono łącznie 21.000 osad, z czego 2/3 w Poznańskiem. Osadzono 21.886 rodzin, co daje około 150.000 osób.

            Najsilniej skolonizowano powiaty: mogileński, inowrocławski i gnieźnieński. Zdołano jedynie zatrzymać spadek procentowy Niemców na tych terenach. Patrząc całościowo, procent ich udziału w ludności ogółem w Wielkopolsce i Pomorzu spadł. Do 1914 r. stracili Niemcy na rzecz Polaków około 106 tys ha. ziemi w porównaniu do 1886 roku. Oznacza to, że Niemcy nie osiągnęli zamierzonego celu wzmocnienia niemczyzny mimo znacznych nakładów finansowych. Spowodowane to było bardzo dobrą organizacją społeczeństwa wielkopolskiego. Po początkowych niepowodzeniach, podpatrzone przez Polaków, dobre rozwiązania po stronie niemieckiej zostały zastosowane również po stronie polskiej. Prowadzono polską parcelację korzystając z finansowania własnych banków ludowych. Dało to bardzo dobre efekty i zniwelowało starania rządu niemieckiego. Wysoki poziom niektórych gospodarstw osadniczych zmuszał do podobnego wysiłku ze strony Polaków, aby im dorównać.

            Ostatecznie na początku maja 1919 roku Komisariat Naczelnej Rady Ludowej w Poznaniu zawiesił Pruską Komisję Osadniczą i 10 maja przemianował ją na Polski Urząd Osadniczy. Od tego momentu władze polskie przejęły nadzór nad tymi osadami. Masowo sprzedawali te gospodarstwa, które zostały opuszczone przez Niemców. Nabywcami byli w zdecydowanej części Polacy, którzy pracowali w Westfalii. Polacy zakupując te nieruchomości musieli nadal płacić czynsz w postaci renty. Wysokość tych opłat została ustalona jeszcze przed I wojną światową, gdy była bardzo dobra koniunktura na produkty rolne. Po wojnie przychody z rolnictwa w Polsce nigdy nie osiągnęły poziomu z 1913 roku. Czynsze, czyli renty płacone przez polskich nabywców poniemieckich gospodarstw, stały się bardzo dużym obciążeniem. Szczególnie uciążliwe były w czasie wielkiego kryzysu, gdy ceny produktów rolnych spadły nawet o 70%.

            Spora część Niemców osadzona przez niemiecką Komisję Kolonizacyjną pozostała w Polsce. Ostatecznie zostali oni wysiedleni po II wojnie światowej. Pamiątkami po nich są nieliczne typowe budynki i doszczętnie zrujnowane cmentarze posadowione z reguły przy dawnych niemieckich wioskach. Można je odnaleźć szukając nasadzeń bzu oraz bluszczu, które ewangelicy stosowali z reguły na swoich cmentarzach.

            Archiwalia niemieckiej Komisji Kolonizacyjnej jak i jego polskiej następczyni są bardzo bogate. Zawierają bardzo wiele dokumentów z historii naszego regionu. Czekają na całościowe opracowanie tego zagadnienia, zarówno w okresie niemieckim jak i polskim.

Autor: Marian Jaróżek

Źródła:

1. Pruska Komisja Osadnicza 1886-1919, autor Witold Jakóbczyk, Poznań 1976 r.

2. Rzut oka na działalność kolonizacji niemieckiej w … autor Stefan Parolik, Kraków 1896 r. 

3. Dzieje kolonizacji niemieckiej w Poznańskiem i na Pomorzu, Polski Związek Zachodni, Poznań 1935

4. Orędownik Powiatu Żnińskiego z lat 1920-1922

Zdjęcie ilustracyjne na okładce: Z archiwum Barbary Bagnerowskiej

Dowiedz się więcej: Pan Henryk Wesołowski zapamiętał wierszyk z tego okresu. Aby posłuchać, kliknij tutaj. 

Organizatorem cyklu jest Urząd Miejski w Kcyni, a pomysłodawczynią takiej formy obcowania z kulturą - Justyna Makarewicz. Spotkania są finansowane z budżetu Gminy Kcynia. Wstęp na spotkania jest bezpłatny.

Dotychczas odbyło się ponad 150 prelekcji. Gościliśmy pisarzy, dziennikarzy, historyków. Odbyły się promocje książek, projekcje filmów, warsztaty. W spotkaniach stale uczestniczy grupa około 30 osób, nie tylko mieszkańców gminy Kcynia, ale także sąsiednich gmin.  

Na pierwszym spotkaniu w 2025 roku zapytałam uczestników cyklu o ich oczekiwania i refleksje. Wśród słuchaczy rozdałam wówczas wydrukowane ankiety, które są dostępne także w formie on-line. Ankietę można wypełnić do końca lutego. Na początku marca zostaną opracowane i przedstawione wyniki.

Ankieta dostępna jest pod linkiem: KLIKNIJ 

Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni

Znamy już szczegółowy program konferencji "Wielka mała historia Krajny i Pałuk"

[aktualizacja - 7.04.2025]

Informacja email do prelegentów - mamy 18 zgłoszonych wystąpień!

Do osób, które zgłosiły chęć wygłoszenia prelekcji zostały dzisiaj (7.04.2025) wysłane maile z dokładnymi informacjami o terminie rozpoczęcia prelekcji oraz ważnymi informacjami organizacyjnymi!

Prosimy prelegentów o zapoznanie się z wiadomościami i odpowiedź na pytania przesłane maile w celu finalizacji szczegółów.

Wkrótce przedstawimy szczegółowy program konferencji, a także sylwetki prelegentów

Ostatecznie mamy 18 zgłoszonych wystąpień!

ZAPOWIEDŹ 

W dniach 12-13 czerwca br. w Kcyni (woj. kujawsko-pomorskie) odbędzie się konferencja pod hasłem "Wielka mała historia Krajny i Pałuk". Możesz zgłosić swój udział i przedstawić temat, który Cię pasjonuje!

Krajna i Pałuki to jedne z najwcześniej zasiedlonych terenów Polski. Z racji swojej wielokulturowej przeszłości i przygranicznego położenia, stanowią fascynujący temat do historycznych poszukiwań. Obszar wciąż czekający na odkrycie i popularyzację wśród miłośników historii. Dzieje tych ziem są bardzo ciekawe. Pora to pokazać szerokiemu gronu odbiorców!

Organizatorzy: Dźwiękowe Archiwum Kcyni (Justyna Makarewicz), Lubaszcz z Historią (Monika Lis)

Kontakt do organizatorów:

Justyna Makarewicz, tel. 608 649 009, e-mail: justyna.makarewicz@kcynia.pl

Monika Lis, tel. 509 647 792 e-mail: monika.rozploch@gmail.com

Serdecznie zapraszamy do udziału w dwudniowej konferencji, która stanowi doskonałą okazję do pogłębienia wiedzy o Krajnie i Pałukach, a także do wymiany doświadczeń i inspiracji między badaczami, historykami, regionalistami i pasjonatami historii lokalnej. Zależy nam na tym, by w konferencji zaprezentowali się prawdziwi pasjonaci, znawcy historii regionu.

W agendzie konferencyjnej przewidujemy zarówno prelekcje, czas na dyskusję, forum wymiany doświadczeń, jak i zwiedzanie Kcyni. Dla prelegentów i słuchaczy wstęp wolny. 

Uwaga! Osoby zainteresowane wygłoszeniem prelekcji zapraszamy do wypełnienia krótkiej ankiety - LINK 

tekst: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni 

W dniu 31 stycznia br. (piątek) odbywał się ostatni dzień wydarzenia "Dni Kariery", organizowanego przez Międzynarodowe Liceum Ogólnokształcące we Wrocławiu. W tym roku "Dni kariery" odbywały się w terminie od 29 do 31 stycznia. Na zaproszenie organizatorów miałam możliwość spotkania się z dwoma grupami młodzieży. W trakcie przygotowanej prezentacji opowiedziałam im, na czym polega praca urzędniczki samorządowej i prowadzenie archiwum społecznego pod nazwą Dźwiękowe Archiwum Kcyni.

Dziękuję bardzo nauczycielce języka polskiego pani Karolinie Kropielnickiej za zaproszenie do podzielenia się opowieścią o mojej pracy, która w wielu aspektach nie przypomina tradycyjnie rozumianej pracy urzędnika przy biurku. Bardzo mi zależało na tym, by omówić z młodzieżą te aspekty pracy, które sprawiają, że ona nadal może dawać radość i dostarczać różnorodnych wyzwań. Probówałam słuchaczom (i sobie) odpowiedzieć na pytanie: co zrobić, aby praca była pasją?

Rozmawialiśmy także o Dźwiękowym Archiwum Społecznym jako miejscu, za którego funkcjonowanie jestem odpowiedzialna.

Dziękuję młodzieży za udział w dyskusji i refleksje na temat wspomnień i pamięci. Wspólnie spróbowaliśmy zmierzyć się ze stereotypami na temat pracy urzędników. Zapraszającym na dni kariery zależało na poruszeniu kilku aspektów. Należały do nich m.in. przedstawienie ścieżki kariery, ukazanie przydatnych w danej pracy umiejętności, poruszenie wątków dotyczących wyzwań i sposobów radzenia sobie z nimi. Starałam się odpowiedzieć na to zapotrzebowanie, przedstawiając specyfikę pracy w urzędzie. 

Swoje spotkanie z młodzieżą potraktowałam także jako okazję do przedstawienia zagadnień związanych z historią Kcyni i Pałuk, o których większość z nich słyszała po raz pierwszy w życiu. W prezentacji omówiłam podstawowe formy działań aktywizujących społeczność lokalną, podejmowane w ramach Dźwiękowego Archiwum Kcyni, a także zapoznałam młodzież z najważniejszymi faktami z fascynującej historii Kcyni. Wspólnie także zatrzymaliśmy się nad pojęciem "małomiasteczkowy" i spróbowaliśmy znaleźć odpowiedź na pytanie, czy nadal jest to określenie pejoratywne. Zaprezentowałam im także wydaną przez Urząd Miejski w Kcyni publikację pn. "Ciekawostki o Kcyni i okolicy", zawierajacą 30 ciekawostek na temat miasta i gminy. Zachęcałam do tego, aby swoich bliskich - rodziców i dziadków pytali o przeszłość i opowieści z dzieciństwa. 

Tekst: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni

Zdjęcia: Fb Międzynarodowego Liceum Ogólnokształcącego we Wrocławiu/ Ewa Waśkowska/ slajdy z prezentacji 

W ubiegłym tygodniu reporter dotarł do Nakła nad Notecią, Inowrocławia i Kcyni, by porozmawiać o historii społeczności żydowskich, które funkcjonowały w tych miejscach. Pytał o działania zmierzające do upamiętnienia, a także o obiekty, które przetrwały w przestrzeni miast, a których funkcjonowanie było zwiazane z gminami żydowskimi. W nagraniu reportażu wykorzystano także fragment rozmowy zamieszczony na stronie www Dźwiękowego Archiwum Kcyni - pan Henryk Małkowski wspominał tragiczne wydarzenia związane z rozstrzelaniem kcyńskich Żydówek we wrześniu 1939 roku.

Nagranie reportażu było związane z przypadającym w dniu wyzwolenia obozu koncentracyjnego i zagłady KL Auschwitz-Birkenau Międzynarodowym Dniem Pamięci o Ofiarach Zagłady (Holocaust Memorial Day). Tak autor reportażu, Michał Słobodzian, zapowiadał swój materiał: Niemal 6 milionów osób, jedna trzecia to dzieci. Ostateczna liczba ofiar Holokaustu jest trudna do oszacowania. Wiadomo, że tylko w niemieckim obozie koncentracyjnym Auschwitz zamordowano około miliona Żydów. W minionym tygodniu obchodziliśmy 80. rocznicę wyzwolenia obozu w Auschwitz. Żydzi ginęli w obozach koncentracyjnych, ale nie tylko. W części naszego regionu, na terenach dawnego zaboru pruskiego, Niemcy mordowali Żydów w pierwszych tygodniach, miesiącach wojny. Przez lata społeczność żydowska była ważną częścią Nakła, Kcyni, Inowrocławia i wielu innych miejscowości. Jak żyli? Co działo się z nimi jesienią 1939 roku? W jaki sposób w tej chwili o nich pamiętamy? Do wysłuchania swojego reportażu pt. „Dolina wyschniętych kości” zaprasza Michał Słobodzian. (źródło: www.radiopik.pl)

Reportaż jest dostępny w wersji on-line. Aby wysłuchać reportażu, kliknij tutaj. 

Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni 

Pod linkiem KLIKNIJ możesz zapoznać się z rezultatem pracy pana Roberta Gudelawiczusa (Archiwizacja zabytków), który przygotował komputerową animację i symulację fotograficzną, "wstawiając" zburzony na początku lat 70. kościół ewangelicki w przestrzeń współcześnie nam znaną. Wykorzystał w tym celu archiwalne fotografie przedstawiające kościół jak i współczesne panoramy miasta.

Jak wiemy, po II wojnie światowej, po wyjeździe z Kcyni Niemców, władze zamieniły kościół na magazyn zbożowy. Na początku lat 70. podjęto decyzję o jego rozbiórce. Jedyną pozostałością w przestrzeni po kościele ewangelickim jest kamienny mur okalający kiedyś teren przyległy do świątyni. 

Poniżej znajdziecie Państwo galerię zdjęć, natomiast animacja jest zamieszczona na naszym fanpage w portalu społecznościowym Facebook. Zachęcam do zapoznania się i udostępniania. 

Panu Robertowi Gudelawiczusowi serdecznie dziękuję za wykonaną pracę, która służyć będzie wszystkim, którzy chcieliby zobaczyć, jak wygladał w przestrzeni ten budynek, a są zbyt młodzi, by go pamiętać.  

Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni  

Dowiedz się więcej: 

1. Galeria: Miejsca - Kościół ewangelicki 

2. Galeria: Świątynie Kcyni 

3. Artykuł o kamienicy pod adresem Rynek 31 

Pięknu bydgoskich kamienic poświęcona była lutowa "Ciekawość świata". W tym miesiącu czeka nas jeszcze jedno spotkanie.

We czwartek 6 lutego br. w Urzędzie Miejskim w Kcyni królowało piękno. Tego dnia odbyło się spotkanie z bydgoską fotografką Agatą Kornik (na zdjęciu). Nasza bohaterka podzieliła się swoją pasją. Fotografuje od 2002 r., szczególnie zwracając uwagę na klatki schodowe oraz inne elementy wnętrz bydgoskich kamienic. To jest moja pasja, nie jestem zawodowym fotografem - tłumaczyła. Wskazywała, że w porównaniu z wykonywaniem zdjęć ludziom kamienice są zdecydowanie wdzięczniejszym "obiektem" - ludzie nie chcą być fotografowani, chcą na zdjęciach wyglądać "ładnie". Opowiedziała nam o niektórych lokalizacjach, które są szczególne ze względu na namalowane na ścianach polichromie. Malowane obrazy przedstawiające na ogół sielskie widoczki powstawały w Bydgoszczy w II połowie XIX w. Wówczas to, korzystając z boomu gospodarczego, stawiano wiele nowych budynków. Przenoszono projekty wprost z Berlina, korzystając z najnowszych trendów i modnych rozwiązań. 

Agata Kornik przywiozła ze sobą wydruki swoich fotografii na płótnie, tworząc w ten sposób miniwystawę, towarzyszącą spotkaniu. Spod ścian spoglądały na nas smukłe panny, kariatydy podtrzymujące balkony, secesyjne dekory na monochromatycznych  wydrukach.

Uczestnicy "Ciekawości świata" chcieli wiedzieć, jak nasza bohaterka ustala lokalizacje kamienic, skąd się o nich dowiaduje. Pytali także, czy polichromie podlegają ochronie konserwatorskiej. Nasza prelegentka wskazywała na pewien paradoks - w tych kamienicach, które wizualnie są w najgorszym stanie, to, co jest w środku, nie uległo zatraceniu - te malowidła, w związku z tym, że wnętrza nie były remontowane, przetrwały. Gorzej jest, jak zaczyna się remont, bo wówczas jest ryzyko, że polichromie zostaną zakryte lub po prostu zamalowane - wskazywała. Uczestnicy spotkania dzielili się także swoimi doświadczeniami z wizyt w bydgoskich kamienicach. Jak zwykle, publiczność "Ciekawości świata" przyjęła naszą Bohaterkę z otwartością, żywo reagując na prezentowane fotografie i towarzyszące im historie. 

Następna okazja do bycia "Ciekawym świata" - 17 lutego br. Naszym gościem będzie wówczas wolontariuszka i osoba zaangażowana w działania charytatywne Justyna Gotowicz. Spotkanie pt. Jak mądrze pomagać? rozpocznie się o g. 17.30. Zapraszam do udziału!

tekst i zdjęcia: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni

ZAPOWIEDŹ  

Zapraszamy serdecznie na spotkanie z fotografką piękna Bydgoszczy, panią Agatą Kornik (kliknij w miniaturę poniżej), która przyjęła moje zaproszenie do odwiedzenia Kcyni. 

Spotkanie pt. Polichromie bydgoskich kamienic odbędzie się w cyklu "Ciekawość świata". Zapraszamy w dniu 6 lutego (czwartek) o g. 17 w sali nr 1 Urzędu Miejskiego w Kcyni. Prelekcji będzie towarzyszyć pokaz fotografii naszej Gościni - zarówno w formie wystawy (wydrukowane zdjęcia na płótnie) jak i pokazu slajdów wyświetlanego na ekranie. Prelegentka opowie o najciekawszych fotograficznie bydgoskich kamienicach, ich detalach architektonicznych, klatkach schodowych i polichromiach. 

Zapraszamy do udziału w spotkaniu - warto być Ciekawym świata!

Tekst: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni 

Zdjęcia: z archiwum Agaty Kornik 

źródło: Ilustracja Polska, 18 styczeń 1931, R.IV, numer 16, s. 7. Zbiory własne 

Fotografia na okładce: Szlachcianki z Poznańskiego, wśród nich Babcia Laskowska. Z archiwum Elżbiety Czaplickiej. 

O Sadkach w Kcyni. Fascynująca historia niewielkich miejscowości. 28 stycznia br. naszym gościem był archeolog pan Robert Grochowski. Bezpośrednim pretekstem do zaproszenia pana Grochowskiego na wykład w ramach "Ciekawości świata" były informacje o pracach prowadzonych w Sadkach. Chcieliśmy się dowiedzieć, co udało mu się ustalić, co odkryć.

Nasz gość, jak sam przyznał, nie znał Sadek. Kojarzył je jako kolejną miejscowość na trasie nr 10.

Gdy we wrześniu 2024 r. rozpoczął tam prace archeologiczne na zlecenie miejscowego proboszcza parafii pw. św. Mikołaja dostał za zadanie ustalenie, jaki jest powód zawilgocenia ścian w kościele. Archeolog opowiedział nam o zasadach pracy w tym zakresie - do jakiej głębokości wykonuje się wykopy, o tym, czym jest stopa fundamentowa muru, dlaczego cegła zaczyna się od ok. 40 cm powyżej poziomu gruntu, co to są mury przewiązane. Prelegent opowiedział także o tym, gdzie znajdował się pierwotny kościół w Sadkach, który, używając slangu archeologów, "wyszedł" w miejscu wieży dzwonniczej. Osobne miejsce w przygotowanej na dzisiejsze spotkanie prezentacji prelegent poświęcił osobie Józefa Bonawentury Garczyńskiego, którego kryptę odkryto przez przypadek. Z zaangażowaniem miejscowej ludności oraz gości z Bydgoszczy oczyszczono kryptę i obecnie toczą się przygotowania do ponownego godnego pochówku majora. Robert Grochowski przybliżył nam biografię i zasługi majora Garczyńskiego, jednego ze 160 podchorążych, którzy w Noc Listopadową 1830 r. wzniecili bunt przeciwko carowi. O dziwo w jego życiorysie pojawił się wątek kcyński, czy raczej podkcyński - Józef Bonawentura Garczyński był właścicielem majątku w Mechnaczu.

Wkrótce na naszym kanale Youtube pojawi się filmowa relacja z prelekcji. Serdecznie dziękuję za liczne przybycie słuchaczy "Ciekawości świata", szczególnie naszym gościom z Sadek i okolic.

Tekst i zdjęcia: Justyna Makarewicz/Dźwiękowe Archiwum Kcyni 

ZAPOWIEDŹ 

Zapraszamy serdecznie na pierwszą w tym roku "Ciekawość świata". Poświęcimy ją zagadnieniom związanym z historią

nieodległych od Kcyni Sadek. Naszym gościem będzie archeolog Robert Grochowski. (na zdjęciu) 

Oto jak nasz prelegent zapowiada swój wykład: 

Sadki. Niepozorna wieś na zachodnim krańcu województwa kujawsko-pomorskiego, przy trasie krajowej 10 z Bydgoszczy do Piły. Niby nic znaczącego; miejscowość jakich dziesiątki i setki w naszym regionie. Jest jednak zgoła inaczej … Sadki i najbliższa okolica skrywają bowiem fascynującą, a jakże mało znaną wielką historię, przeplataną blaskiem najwyższej klasy obiektów architektury świeckiej i sakralnej. Jednym z takich klejnotów jest kościół parafialny pw. św. Wojciecha w Sadkach. W swej obecnej odsłonie późnobarokowy, wzniesiony staraniem księdza proboszcza Wawrzyńca Brzezińskiego w latach 1748-1767, a ufundowany przez hrabiego Wojciecha Bnińskiego z pobliskiego Samostrzela. Opowiemy o procesie budowy świątyni, której szczegółowy opis szczęśliwym trafem zachowany został w kronice parafialnej (co jest już swoistym ewenementem w skali Polski), o dalszym przebudowanych i stanie współczesnym. Zajrzymy do podziemi, gdzie w krypcie spoczywają doczesne szczątki fundatorów i darczyńców kościoła z rodu Bnińskich. Przy dźwiękach Warszawianki poznamy zawiłe koleje życia wielkiego Polaka, bohatera Powstania Listopadowego 1830 r. i Powstania Wielkopolskiego 1848 r., kawalera Złotego Krzyża Orderu Virtuti Militari z 1831 r. - majora Józefa Bonawentury Garczyńskiego - którego grób, znajdujący się przy prezbiterium kościoła w Sadkach, otwarto w grudniu 2024 r. Na koniec uchylimy rąbka tajemnicy o prowadzonych obecnie przy kościele badaniach archeologiczno – ekshumacyjnych.

Spotkanie odbędzie się 28 stycznia 2025 r. o g. 17.30 w sali nr 1 Urzędu Miejskiego w Kcyni. Serdecznie zapraszamy. Warto być ciekawym świata!

fot. na okładce: Maciej Kulesza 

W ramach przygotowania do rocznicy przypominam artykuł o Marianie Kawczyńskim. Artykuł ukazał się w 2017 r., pierwotnie opublikowany na poprzedniej stronie internetowej Dźwiękowego Archiwum Kcyni.

Rodzina Koerner ze Stołężyna. To z ich majątku Gestapo zabrało Mariana Kawczyńskiego. Dzięki temu, że jego krewna - pani Barbara Sobowiec przekazała do archiwum bardzo bogaty materiał zdjęciowy, Dźwiękowe Archiwum mogło sprawić, że pani Ruth, potomkini rodziny Koerner, zobaczyła w końcu, jak wyglądał Maryś, o którym tyle słyszała od bliskich. Dzięki zdjęciom Marian zyskał twarz, nie był już tylko wyobrażeniem zbudowanym z opowieści. Dźwiękowe Archiwum Kcyni udostępniło potomkom rodziny Koerner archiwalne zdjęcia. Ich bliscy nie mogli się pogodzić z tragicznym losem, jaki dotknął Mariana. Jaki jest sens istnienia archiwów społecznych? Także taki, że to dzięki nim dawni przyjaciele odzyskują twarze. Tak jak w historii opisanej powyżej.

Marian Kawczyński był jedną z ofiar zamordowanych przez Niemców na zamku w Hartheim w Austrii. To tam, w ramach akcji T-4, na następnie w ramach akcji 13f14 zabijano osoby niepełnosprawne, chore psychicznie. Komin komory gazowej dymił. W tym jednym miejscu zagazowano ok. 30 tysięcy osób, z czasem przywożąc na teren zabudowań pięknego, renesansowego zamku Hartheim także innych więźniów, nie tylko osoby chore: więźniów Dachau, Mauthausen-Gusen. Rzeczywistość tego, co działo się w Hartheim przybliża anglojęzyczny film pt. What happened here in the summer of 1940? 6. Hartheim: Not all the story (pol. Co działo się tutaj latem 1940 roku? 6. Hartheim. Niepełna historia), do którego link zamieszczam - kliknij

W poniższym artykule chcę wspomnieć Mariana Kawczyńskiego, zwanego w rodzinie lekarza Stanisława Jedwabnego "wujkiem Marysiem", syna Wincentego Kawczyńskiego, właściciela pobliskiego majątku Włodzimierzewo.

Zachęcam do lektury artykułu autorstwa Anny Wegner, z uzupełnieniem Zbigniewa Grabowskiego.   

Justyna Makarewicz 

Wspomnienie o Marianie Kawczyńskim

Jaki był w działalności Dźwiękowe Archii? jak nam się układał?

Na "pierwszy ogień podsumowania" - cykl Ciekawość świata.

To już 11 rok cyklu, który rozpoczął się w październiku 2013. Aż trudno uwierzyć, ale od tamtej chwili odbyło się 150 spotkań!

W roku 2024 było to 15 różnorodnych spotkań, m.in.

- o zwierzętach spotykanych w czasie swoich podróży opowiadał nam pan Paweł Wyczański